Ο 4ος τοίχος

Αγαπητοί φίλοι και αναγνώστες,

αν και θα έπρεπε να δημοσιεύω πιο συχνά, ο χρόνος που μου τρώει το κύριο επάγγελμά μου, η δικηγορία αφενός και η απασχόλησή μου με το νέο θεατρικό έργο που γράφω, "το Κλουβί" αφετέρου, δεν μου επιτρέπουν να συγκεντρώνομαι και να γράφω όσα δεκάδες θέματα μου έρχονται στον νου καθημερινά. Από την πλήρη αδιαφορία των μέσων μαζικής ενημέρωσης για την περίπτωση του 18μηνου παιδιού Παναγιώτη - Ραφαήλ που δίνει μάχη για να κρατηθεί στη ζωή (προφανώς για να μη χαλάσουν την εικόνα της κυβέρνησης, η οποία εθελοτυφλεί) μέχρι τον πόλεμο στην ταλαιπωρημένη Συρία, τα νόμπελ Λογοτεχνίας 2018 και 2019 και άλλα τόσα επίκαιρα ζητήματα.

Σήμερα συμπληρώθηκε ακριβώς ένας χρόνος από την πρεμιέρα του δεύτερου θεατρικού μου έργου "Ο Ιατροδικαστής ή στη μνήμη της Έλλης Λαδά" που ανέβηκε πέρσι στο θέατρο Αλκμήνη και με αφορμή αυτό το γεγονός θα ήθελα να σας αναφέρω το εξής: Αν και αντιφατικό, θα το αναφέρω. Η παράσταση εισέπραξε διθυραμβικές κριτικές από τους δημοσιογράφους και από το κοινό που την παρακολούθησε, το οποίο άρχισε να αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο προς το τέλος των παραστάσεων. Εντούτοις θα σας συμβούλευα να παρακολουθείτε παραστάσεις που το λέει η καρδιά σας να πάτε. Υπάρχει τέτοιος διαφημιστικός καταιγισμός, με αποτέλεσμα να αποπροσανατολίζεται το κοινό (θεατρόφιλο ή μη, θεατρικό ή μη) και να ακολουθεί τα φώτα και τους προβολείς αντί για το τι πραγματικά θα ήθελε να παρακολουθήσει ή έχει την περιέργεια να παρακολουθήσει. Είναι αντιληπτό από τον καθένα ότι όσο περισσότερα χρήματα επενδύσει ένας θεατρικός παραγωγός στην πλύση εγκεφάλου του κοινού, τόσο περισσότερο θα ακουστεί η παράσταση. Αυτό ως ένα βαθμό είναι υγιές στο πλαίσιο ενός ομαλού ανταγωνισμού της αγοράς της τέχνης (διότι δυστυχώς η τέχνη αποσκοπεί τις περισσότερες φορές στο εύκολο χρήμα παρά στη πομπή μηνυμάτων, ασχέτως αν στο τέλος τα περνάει). Παρατηρείται, όμως, συχνά το φαινόμενο θεατές, οι οποίοι πηγαίνουν στο θέατρο 2 με 3 φορές τον χρόνο (και ίσως λέω και πολλές) να επισκέπτονται άκριτα παραστάσεις που έχουν δει στην τηλεόραση ή που έχουν μεγάλα ονόματα στους βασικούς ρόλους και φεύγοντας από την παράσταση να νιώθουν κενοί, ή ότι δεν πήραν τίποτα ή ακόμη χειρότερα ότι "έχασαν τα λεφτά τους". Σε αυτό το σημείο να τονίσω ότι ανεξαρτήτως είδους και επιπέδου παράστασης, ανεξαρτήτως αριθμού προβών ή καταβολής πολλών χρημάτων, αυτό που πληρώνεται είναι ο κόπος όλων των συντελεστών να εξάγουν ένα άρτιο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Επομένως πληρώνεται όλο το πριν μαζί με το δίωρο μετά και όχι μόνο τα 120 ή 90 ή 60 λεπτά που βλέπει κανείς πάνω στη σκηνή. Και αυτή η διευκρίνιση γίνεται, διότι ακούω πολλές φορές θεατές να λένε "Τι; Έδωσα για παράσταση 1,5 ώρας 25 Ευρώ; Πολλά!" Ή το άλλο; "Έδωσα για έναν μονόλογο 20 Ευρώ; Πολλά!" Και εδώ έρχεται ως απάντηση αυτό που μόλις ανέφερα παραπάνω.

Επομένως, αυτό που θα ήθελα να προτείνω είναι το εξής: Ναι μεν ο καθένας να ακολουθεί με ελεύθερη προαίρεση το ένστικτό του και τις προτιμήσεις του αλλά να γνωρίζει τι ακριβώς θα πάει να δει. Στην θεατρική αναβίωση, για παράδειγμα, ελληνικής ταινίας (συνήθως κωμωδίας) στο σανίδι θα πρέπει να γνωρίζει ότι δεν θα βγει καλύτερος άνθρωπος από τη θεατρική αίθουσα αλλά απλώς θα έχει μία πολύ καλύτερη διάθεση από αυτή που μπήκε. Θα πρέπει να γνωρίζει, αν πάει να δει έναν ηθοποιό που παίζει συνήθως αστείους ρόλους, ότι στη συγκεκριμένη λόγου χάρη παράσταση θα δει δράμα ή ότι το έργο θα είναι κοινωνικού χαρακτήρα, άρα δεν πρόκειται να γελάσει, με αποτέλεσμα να μην του φταίει εν τέλει η παράσταση (που δεν γέλασε) αλλά η ίδια του η επιλογή. Θα πρέπει να γνωρίζει ότι ένα άρτιο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα στο θέατρο δεν ταυτίζεται πάντα ή απαραίτητα με το πόσες αφίσες θα δει στο μετρό.

Αφήστε την υπόθεση να κεντρίσει το ενδιαφέρον σας, αφήστε το ένστικτο να σας οδηγήσει και κυρίως ακολουθήστε τον σεβασμό προς τον τέταρτο τοίχο (τέταρτος τοίχος ονομάζεται η αόρατη πλευρά του χώρου μιας θεατρικής σκηνής, το νοητό εκείνο σημείο που ενώνει τον κόσμο όπου διαδραματίζεται το έργο με το κοινό της θεατρικής τέχνης) . Κανένας ηθοποιός δεν είναι φίλος μας, επειδή τον γνωρίζουμε τηλεοπτικά ή τον έχουμε δει σε άλλες δουλειές. Ο ηθοποιός πρέπει να θεωρείται σαν ένας ξένος που ως διαβατήριο για την καλλιτεχνική μας χώρα διαθέτει την ερμηνεία του, αλλιώς απομυθοποιείται από την ιδιαίτερη καλλιτεχνική του διάσταση και ο τέταρτος τοίχος γκρεμίζεται.

Σας χαιρετώ εγκάρδια και σας εύχομαι μία όμορφη θεατρική σαιζόν!

Κώστας

Τα πάντα (κατηγο)ρεί.

Τα πάντα συνεχίζουν, όμως πώς τελειώνουν παράλληλα; Τελειώνουν, γιατί κάτι καινούριο ξεκινά.

Το όμορφο ταξίδι ξεκίνησε το 2008, όταν έγινα μέλος στο theartofcrime, ηλεκτρονικό περιοδικό Εγκληματολογίας, υπό την αιγίδα του καθηγητή, κ. Νέστορα Κουράκη. Το μεράκι για έρευνα και συγγραφή έρρεε άφθονο σε όλη την ομάδα και για πρώτη φορά κατόρθωσε να κάνει τη διαφορά ένα διαδικτυακό περιοδικό με θέμα την Εγκληματολογία και μάλιστα στο πλαίσιο δράσης του Πανεπιστημίου (Νομική Σχολή Αθηνών). Έπειτα από χρόνια συνεργασίας, προέκυψαν μεταπτυχιακά, στρατοί κ.λπ, οπότε αναγκαστικά χωρίζεσαι από κάποιους ανθρώπους. Ύστερα από πρόταση του Διονύση Χιόνη επανένταχθηκα σε αυτή την ωραία ομάδα, ως αρχισυντάκτης αυτή τη φορά, η οποία επανήλθε πιο δυναμική, πιο επιστημονική, πιο ορεξάτη από ποτέ και δημιούργησε μια ηλεκτρονική Επιθεώρηση Εγκληματολογίας με προσδοκίες αλλά και προοπτικές για ένα πολλά υποσχόμενο μέλλον σε εσωτερικό επίπεδο αλλά και διεθνώς (ήδη γίνονται επιστημονικές παραπομπές στο περιοδικό από το εξωτερικό).

Ήταν μεγάλη μου τιμή και χαρά που συνέδραμα ως αρχισυντάκτης το Crime Times. Δεν θα αρνηθώ ότι υπήρχαν διαφωνίες, ατέλειες, αβλεψίες, λάθη, όμως ευτυχώς δεν ήταν πολλά, τολμώ να πω πως ήταν ελάχιστα. Ποιος άλλωστε είναι αλάνθανστος; Ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι τα γνωρίζει όλα; Ακριβώς... Πέρα από αυτά, υπήρχαν και πολύ όμορφες στιγμές, στιγμές ανθρώπων που ήρθαν κοντά για έναν κοινό σκοπό: την πρόληψη του εγκλήματος και την, όσο γίνεται περισσότερο, καταστολή του μέσω της θεωρητικής κυρίως προσέγγισης των επιστημονικών πονημάτων, αλλά και μέσω συνεδρίων, ραδιοφωνίας, σεμιναρίων και άλλων δημιουργικών δράσεων. Το Κέντρο Μελέτης του Εγκλήματος αποδεικνύει ως ζωντανό παράδειγμα ότι όπου υπάρχει θέληση, υπάρχει και πραγματικός στόχος. Έπειτα, ακολουθεί στις περισσότερες των περιπτώσεων η επίτευξη.

Το γιατί ως αστικολόγος ασχολήθηκα με την Εγκληματολογία δεν είναι δύσκολο να απαντηθεί. Η Εγκληματολογία βρίσκεται παντού, γιατί το έγκλημα βρίσκεται παντού. Ακόμα και όταν κάποιος σκέφτεται παράνομα, εγκληματεί με την αρνητική έννοια της ηθικής. Η κοινωνική ταυτότητα της Εγκληματολογίας, έχω την αίσθηση ότι, κυριαρχεί κατ' ελάχιστο σε σχέση με τις υπόλοιπες πτυχές της, που σαν παρακλάδια ποτίζονται από τις ανθρώπινες παρεκκλίσεις. Η Νομική, η Ψυχολογία, η Ανθρωπολογία, η Ιστορία δηλώνουν όλες το "παρών", όμως όλες αυτές βρίσκουν τον εαυτό τους μέσα στην κοινωνία και τον "κακό" εαυτό τους στην κοινωνία του Εγκλήματος. Επομένως η Εγκληματολογία μας αφορά όλους και αφορά τα πάντα. Αναρωτιέται κανείς αν μια κοινωνία χωρίς έγκλημα θα μπορούσε να θεωρηθεί "υγιής" κοινωνία. Θεωρητικά ναι, πρακτικά θα ήταν ουτοπικό. Όμως, πώς θα μπορούσε κάποιος να ζήσει χωρίς παρέκκλιση ή χωρίς απόκλιση; Η αμαρτία είναι γλυκιά και το έγκλημα δελεαστικό, πόσο μάλλον όταν εκκινείται από έναν συνδυασμό από ανομολόγητα πάθη, ορμονικές ροπές και βιολογικές ορμές αφενός και αίσθημα κοινωνικής αδικίας και απογοήτευσης αφετέρου. Κοινωνία χωρίς έγκλημα θα συνεπαγόταν και άνθρωπο χωρίς κακή πράξη. Αδύνατον. Επομένως, το ΚΕ.Μ.Ε πάντα θα χρειάζεται να επεμβαίνει όσο το έγκλημα ζει.

Οι φορείς που βοηθούν για μια πιο υγιή κοινωνία (καθώς καθαρά υγιής κοινωνία δεν υφίσταται) μπορεί να είναι πολλοί, πάμπολλοι και να στέκουν όλοι αρωγοί στο δύσκολο έργο του μέσου εγκληματολόγου. Η μεγάλη πρόκληση είναι όλοι οι ενδιαφερόμενοι να κοιτούν μπροστά και όχι δίπλα τους. Όποιος κοιτά δίπλα του είτε θα χάσει τον στόχο είτε τη διαδρομή του. Όταν μάλιστα ασχολείται κανείς με μία επιστήμη που έχει για πυρήνα της την κατηγορία, είναι πολύ εύκολο να αρχίσει κι εκείνος να κατηγορεί ή να κατηγορείται (το τελευταίο ισχύει κυρίως, όταν κάποιος κάνει καλά τη δουλειά του). Η επιστημοσύνη - επιστημονικότητα αν προτιμάτε - λατρεύει την πολυφωνία όχι όμως την οχλαγωγία. Το Crime Times - για όσο καιρό υπηρέτησα εθελοντικά από τη θέση του αρχισυντάκτη - μαζί με τον έτερο συνάδελφο, Βαγγέλη Γεωργίου, προσπαθήσαμε να το αναγάγουμε σε μια ήρεμη ακαδημαϊκή δύναμη. Προσπαθήσαμε να δώσουμε φωνή σε νέα πρόσωπα, να ενισχύσουμε τον λόγο των παλαιών και να αναδείξουμε κρυμμένες πτυχές της Εγκληματολογίας.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον Διονύση Χιόνη για την πρόταση συνεργασίας το 2016, την πρόεδρο Αναστασία Χαλκιά για την ελευθερία κίνησης που μου έδωσε, τον Βαγγέλη Γεωργίου για την άψοχη συνεργασία, τη Μάρθα Λεμπέση για την άγρυπνη συμπαράστασή της και όλα τα υπόλοιπα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του ΚΕ.Μ.Ε. για την όμορφη πορεία που είχαμε παρέα. Τέλος, ένα μεγάλο μπράβο στη νέα επιστημονική κοινότητα που ανατέλλει, στο νέο "αίμα" της επιστήμης που με φόρα, γνώση αλλά και την αρμόζουσα ταπεινότητα, μέσω των άρθρων τους, έδιναν και δίνουν ζωή στο περιοδικό και δεν είναι άλλοι από τους ανθρώπους της συντακτικής ομάδας.

Ευχαριστώ πολύ. Θα βρίσκομαι πάντα στις επάλξεις μαζί με νέους επιστήμονες, όπως τα μέλη του ΚΕ.Μ.Ε, που έχουν σκοπό όχι να προάγονται μέσα από την επιστήμη, αλλά να προάγουν αυτήν μέσα από το εκκωφαντικά σιωπηλό τους έργο.

Τιμώντας την «εθνική επέτειο» της Πρωταπριλιάς σε 24 γράμματα

Αλήθεια, σήμερα επιτρέπεται να πει κανείς ψέματα;

Βέβαια, στην Ελλάδα το ψέμα τείνει να γίνει συνήθεια και η αλήθεια εξαίρεση.

Για αυτό και βλέπουμε μία γενική ανοσία στην πολιτική ζωή του τόπου, με συνέχιση των γενικόλογων υποσχέσεων των δύο πιο μεγάλων κομμάτων.

Διόλου περίεργο δεν είναι το γεγονός ότι πλέον οι υποσχέσεις έχουν στερέψει, διότι για να υποσχεθείς, έπειτα πρέπει να εκπληρώσεις.

Εκπλήρωση υποσχέσεων, εν προκειμένω δεν πρόκειται να επέλθει, παρά μόνο εκπλήρωση υποχρεώσεων.

Ζώντας, λοιπόν, ένα αβέβαιο παρόν, αναρωτιέται κανείς αν θα δει το φως της μέρας πάλι κάποια νίκη στην Ελλάδα. Οποιουδήποτε χαρακτήρα. Αθλητική, πολιτική, οικονομική, πολιτιστική.

Ήττες δυστυχώς έχουν έρθει πολλές.

Θέλει πολύ κουράγιο και δυνατούς παίκτες αυτό το συνεχόμενο κλίμα πεσιμισμού, που το βλέπω πλέον πολύ συχνά από συνομηλίκους μου.

Ίωση της εποχής; Μακάρι να ήταν. Γιατί στην ίωση παίρνεις τη δόση του αντιπυρετικού και νιώθεις καλύτερα, στην κρίση παίρνεις τη δόση του πακέτου και νιώθεις χειρότερα.

Κρατήρας ηφαιστείου κάθε σπίτι, που περιμένει να επανενεργοποιηθεί.

Λάβα και αγανάκτηση έχουν γίνει ένα.

Με λίγες εξαιρέσεις, ο κόσμος δεν ξέρει τι πρέπει να κάνει. Να φύγει από την χώρα του και να βρει αλλού την τύχη του;

Να μείνει με την ελπίδα ότι τα πράγματα θα γίνουν κάποια στιγμή κάπως καλύτερα;

Ξέρει κανείς πότε θα συμβεί αυτό; Ίσως ρητορική ερώτηση.

Ο μόνος λόγος, όμως, που κρατάει κάποιον πίσω είναι μία αόρατη φωνή που λέει στον Έλληνα να μην εγκαταλείψει, που του λέει ότι ο άξιος δεν θα χαθεί ό,τι και αν γίνει.

Πιστευτό ή όχι, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους λόγους που πολλοί δεν έχουν εγκαταλείψει αυτόν εδώ τον τόπο. Η Βούλα Πατουλίδου το 1992 είχε πει το περιβόητο: «Για την Ελλάδα ρε γαμώτο!»

Ρήση τόσο πατριωτική, μα και τόσο προφητική! Λες και έδινε κουράγιο σε χιλιάδες Έλληνες μετά για υπομονή. Υπομονή όχι μόνο στις χαμηλότερες τάξεις. Όλες οι κοινωνικές τάξεις δοκιμάζονται. Δεν βγαίνει κανείς στο απυρόβλητο.

Σταθερή αξία το μεράκι του Έλληνα.

Το φιλότιμό του, που ακόμη και σε αυτές τις δύσκολες ώρες θα βοηθήσει το συνάνθρωπο από το υστέρημά του.

Υστέρημα, που μόνο ο μέσος Έλληνας ξέρει το πόσο δύσκολα αποκτιέται. 

Φωτεινή εξαίρεση άνθρωποι μιας άλλης νοοτροπίας, που ζουν σε μια άλλη Ελλάδα, της "Παραβύσσου": ενός μίγματος παραδείσου και αβύσσου.

Χωρίς φόβο όμως, πρέπει κανείς να συνεχίζει και να προχωρά. Γιατί τι είναι η ζωή; Ένα διάλειμμα μέσα στο άπειρο.

Ψυχή και χαμόγελο χρειάζονται μόνο. Αυτά είναι τα δύο απαραίτητα συστατικά που πρέπει να έχει καθένας μας μέσα στο δισάκι του.

Ώρα, λοιπόν, να πάρουμε τη ζωή στα αστεία και να μετατρέψουμε την Πρωταπριλιά σε Εθνική Επέτειο, για να θυμόμαστε κάθε χρόνο ποιοι μας έφεραν ως εδώ.

Το άλλοθι του "εγκληματία ήθους".

Το δικαστικό σώμα ορισμένες φορές εθελοτυφλεί είτε καθυστερώντας την απονομή δικαιοσύνης, είτε υποκύπτοντας στις τεράστιες γραφειοκρατικές δυσχέρειες που διακρίνουν το κράτος μας τα τελευταία 196 χρόνια, δηλαδή από τότε που ιδρύθηκε. Αν και νομικός, είναι λυπηρό να ακούω συχνά όχι μόνο από συναδέλφους αλλά και από τους εντολείς μας, ότι "τελικά δίκιο δεν υπάρχει" ή ότι "κι αν υπάρχει, δεν εφαρμόζεται." Δυστυχώς τις περισσότερες φορές για την καθυστέρηση αυτή δεν φταίνε οι φορείς της δικαιοσύνης αλλά 1002 άλλοι παράγοντες, όπως ελλείψεις σε προσωπικό, σε υλικές και τεχνικές υποδομές, σε χρήματα, σε οργάνωση και πολλά άλλα.

Το παραπάνω σε συνδυασμό με την τσουλήθρα της πολιτικής διαφθοράς έχουν πάρει σβάρνα όποια τυχόν ηθική αξία είχε ξεμείνει στον πάτο της φαρέτρας κάποιου "ρομαντικού" πολιτικού. Όλοι έχουν μετατραπεί σε αδηφάγα λυκόσκυλα έτοιμα να εκμεταλλευτούν τη μόδα της κρίσης και να υποδυθούν με περισσή χαρά και αυτοπεποίθηση τους ερχόμενους σωτήρες της χώρας. Η προκλητικότατη ατιμωρησία, όμως, και η πτώση στα πολύ μαλακά δραστών μεγάλων οικονομικών εγκλημάτων και αυτουργών τεράστιων επίσης οικονομικών σκανδάλων του παρελθόντος έχει δημιουργήσει μία πλασματική ανοσία στο σώμα των πολιτών. Με αυτό τον τρόπο οι τελευταίοι μετατρέπονται από εν δυνάμει αγανακτισμένοι ψηφοφόροι σε εν ενεργεία εγκληματίες. Με άλλα λόγια, βλέποντας τους εαυτούς τους ως αδύναμα και αδικημένα κυρίως θύματα γίνονται θύτες που απολαύουν το προνόμιο του αλάθητου. Γιατί; Διότι βασίζονται στο επιχείρημα του προηγούμενου ανέντιμου βίου ανθρώπων οι οποίοι έμειναν ατιμώρητοι. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο το γεγονός ότι το συλλογικό μένος προς την πολύχρονη διαπλοκή γνωστών προσώπων και κύκλων συμφερόντων στη χώρα μας έχει βρει το αποκορύφωμά του στο πρόσωπο του πρώην υπουργού Εθνικής Άμυνας (Α.Τσ.) . Σαφώς και όποιος φταίει, θα πληρώσει. Καλό όμως θα ήταν να πληρώνουν και άλλοι - κυρίως δημόσια / πολιτικά πρόσωπα - και μάλιστα στην ώρα τους και όχι είτε αφού έχουν παραγραφεί τα αδικήματα (κακουργήματα μάλιστα στις περισσότερες των περιπτώσεων) για τα οποία κατηγορούνται, είτε επειδή οι βουλευτές δείχνουν την συναδελφική τους αλληλεγγύη με την παρεμπόδιση άρσης της ασυλίας τους. Αποτέλεσμα; Να απομυθοποιείται η ποινική απαξία ενός ιδιαζόντως σοβαρού εγκλήματος και έτσι να δίνεται η εντύπωση στον επίδοξο παραβάτη του νόμου είτε ότι εκείνος για μικρότερο (λιγότερο σημαντικό) αδίκημα δεν θα τιμωρηθεί, είτε ότι η τιμωρία του θα 'ναι τυπική και σχεδόν ανώδυνη (ποινή με αναστολή σε αρκετές περιπτώσεις).

Το παραπάνω φαινόμενο της έλλειψης φόβου για τον νόμο δεν παρατηρείται μόνο σε νομικό επίπεδο, αλλά αντικατοπτρίζεται και στην κοινωνία μας εμφυσώντας στους φορείς της το αντιγόνο της ανοσίας και δίνοντας πάτημα σε λαϊκίζοντα κόμματα / κινήματα να προβαίνουν σε κατακριτέες και αξιόποινες πράξεις, χωρίς να υπολογίζουν την ηθική και νομική τους απαξία. Εφόσον, λοιπόν, ο Χ πολιτικός έκλεψε εκατομμύρια Ευρώ πριν καιρό και γλίτωσε ως τώρα τη σύλληψη, τι τους πειράζει ο καλοθελητής που θέλει να "ξεβρομίσει" την κοινωνία από τους "λαθρομετανάστες"; Εφόσον ο Ψ πολιτικός υπέγραψε το 8ο Μνημόνιο και "κατέστρεψε τη χώρα" ή πήρε μαύρο χρήμα για την κατασκευή εθνικών οδών, γιατί και ο τάδε πολίτης να πληρώσει διόδια; Δεν θα πληρώσει. Εξάλλου τι είναι τα 2,50 Ευρώ μπροστά στα 2.500.000 Ευρώ του άλλου; Αυτόν δηλαδή θα τον συλλάβουν και τον άλλο θα τον αφήσουν ασύλληπτο να χαίρεται το ξέπλυμα στην Καραϊβική; Καλώς ή κακώς απόλυτη δικαιοσύνη δεν δύναται να υπάρξει. Όχι ότι συμφωνεί κανείς με αυτό, αλλά τουλάχιστον πρέπει να προσαρμοστεί. Όπως υπήρχε ανέκαθεν η τριχοτόμηση της κοινωνίας μέσω της διαστρωμάτωσης των τάξεων, έτσι θα βασιλεύει πάντοτε και η ουσιαστική οικονομική ανισότητα των πολιτών, η οποία με τη σειρά της θα συνεπάγεται είτε ατιμωρησία είτε επιείκεια στην επιβολή της ποινής. Σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί ή πρέπει να αποτελεί αυτό το φαινόμενο τον κανόνα, αλλά από την άλλη δεν γίνεται στο όνομα του χειρότερου να επιτρέπουμε με μεγαλόκαρδη συγκατάβαση και δίχως κρίση το κακό. Δεν διακυβεύεται ούτε το όνομα ούτε η φήμη μας ούτε η δόξα μας. Διακυβεύεται η ψυχή μας και οι επόμενες γενιές. 

Η νέα τάση επομένως του "εγκληματία ήθους" - που στο όνομα προηγούμενων ατιμώρητων ή ελαφρώς τιμωρημένων δραστών μεγάλων, οικονομικών κυρίως, αδικημάτων, οι οποίοι αλωνίζουν προκλητικά ελεύθεροι - διαθλάται στην κοινωνία μας, βρίσκει λάθος έδαφος και αντανακλάται σε χιλιάδες άκριτους υποστηρικτές, οι οποίοι ψάχνουν το δίκιο τους βασιζόμενοι στο ηθικό επιχείρημα ότι πρέπει πρώτα να τιμωρηθεί ο βάναυσος οικονομικός εγκληματίας (white-collar crime), που τις περισσότερες φορές είναι και δημόσιο πρόσωπο, και ύστερα ο ίδιος. Μοναδικά ισχυρά αντεπιχειρήματα; Πρώτον, η φράση του Τάκιτου ότι "οι κυβερνώμενοι έχουν τους κυβερνώντες που τους αξίζουν" και δεύτερον ότι τα πάντα γίνονται για έναν καλύτερο άνθρωπο. Τη στιγμή που θα πάψουμε να στηρίζουμε την εξέλιξή μας, ατομική και οικογενειακή, θα ξεκινήσει και η αντίστροφη μέτρηση για το είδος μας. Η ζωή υπό αίρεση θα είναι πάντοτε μια ζωή υπό αβάσταχτους όρους. Δεν θα μας βοηθήσει η κουρτίνα πίσω απ' το παράθυρο, για να κρυφτούμε απ' αυτόν που κρυφοκοιτάζουμε, αλλά ο ίδιος μας ο καθρέφτης για αυτόν που πρέπει να αλλάξουμε. Και αλλάζουν μόνο όσα ανταποκρίνονται στις ποταπές δυνάμεις μας, όσα είναι κατορθωτά. Εκτός κι αν υπάρχουν σύγχρονοι Άτλαντες για τα μήλα των Εσπερίδων...

Η μάζα και το βάρος

Χρόνια τώρα η άσκηση της πολιτικής εξουσίας αποτελούσε τη συνισταμένη των φωνών του εκλογικού σώματος. Κανείς δεν μπορούσε και δεν μπορεί να αντιμιλήσει στην ύψιστη μορφή του πολιτικού δικαιώματος της εκλογής των κυβερνώντων. Μόνο που κάποτε η αντιπροσώπευση του σώματος των πολιτών καθρεφτιζόταν στην κοινοβουλευτική δημοκρατία αμιγώς μέσω των εκλεγμένων βουλευτών. Οι βουλευτές με τη σειρά τους ασκούσαν τη νομοθετική και (ως κυβέρνηση) την εκτελεστική εξουσία. Πλέον η αποψίλωση της εθνικής κυριαρχίας της χώρας έχει μετατρέψει την εκλογική διαδικασία σε μια φιέστα, με άλλα λόγια σε μια τυπική διαδικασία εκλογής ενός υποτελούς σώματος στην φίλη και αδερφή Ευρωπαϊκή Ένωση. Όλα αυτά θα ήταν υπέροχα αν υπήρχε Ευρωπαϊκή Ένωση. Διότι Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει τουλάχιστον όχι έτσι όπως την οραματίστηκαν οι ιδρυτές της και έτσι όπως ορίζεται στη συνθήκη του Μάαστριχτ. Τα κράτη - μέλη της έχουν μετατραπεί σε προτεκτοράτα της γερμανικής αυτοκρατορίας. Η τραγικότητα της όλης κατάστασης διαφαίνεται μέσα από τηλεοπτικά πλάνα και σκηνές, όπου μέσα μαζικής ενημέρωσης και θεατές κρέμονται από τις προθέσεις και τα χείλη των εκπροσώπων της Γερμανίας. Κακά τα ψέματα. Το χρήμα κυβερνά. Αυτό όλοι το γνωρίζουμε και δεν θα φάνταζε άσχημο αν κυβερνούσε μία χώρα με φιλάνθρωπες προθέσεις, Μην ξεχνάμε ότι είχε υποστεί και η ίδια κούρεμα του χρέους και της είχε δοθεί μια δεύτερη ευκαιρία, αφού προηγουμένως είχε αφανίσει βέβαια τη μισή υφήλιο στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. 

Παρ' όλα αυτά, η Γερμανία κοιτά αποκλειστικά τα δικά της συμφέροντα και καλά κάνει. Θα  'ταν παράλογο στις μέρες μας αν κάποιος κοιτούσε τον συνάνθρωπό του, επομένως ναι. Κάνει πολύ καλά και πρέπει όλοι να εμπεδώσουμε ότι προχωράμε μόνοι μας. Ολομόναχοι. Το βάρος πρέπει να πέσει στα πραγματικά εμπόδια που έχουμε απέναντί μας και μας κοιτούν κατάματα. Η κρίση έχει γίνει καραμέλα και άλλοθι για απύθμενες αυθαιρεσίες. Έχει γίνει επίκληση σε στόματα των πολιτικών που ξεγελούν κατάματα τον κόσμο τάζοντας λαγούς με πετραχήλια, καλυμμαύκια και χρυσά ράσα. Το κερασάκι, όμως, στην τούρτα είναι ότι αυτός ο κόσμος βλέπει μπροστά του γελωτοποιούς με πασιφανή πρόθεση εξαπάτησης και τους πιστεύει. Εκεί έχει φτάσει η αθλιότητα της κατάστασης. Αποτέλεσμα της μόδας της κρίσης; Να μην δίνεται βάρος στα πρωτόνια αλλά στα ηλεκτρόνια, να δίνεται η ευκαιρία σε καιροσκόπους που υμνούν τον Χίτλερ να κυκλοφορούν ελεύθεροι στο κοινοβούλιο με υβρεολόγιο επιπέδου ποδοσφαιρικού αγώνα έκτης εθνικής, με ρόπαλα και λοστούς, για να τιθασεύσουν τις αντίθετες γνώμες. Αποτέλεσμα της μόδας της κρίσης είναι η σταδιακή διαμόρφωση μιας μεγάλης ομάδας πολιτικών τυχοδιωκτών από διάφορες ιδεολογικές καταβολές που καπηλεύονται ανενδοίαστα, απροκάλυπτα και χωρίς ίχνος αιδούς την ελπίδα, μια τόσο άκακη και όμορφης σημασίας λέξη, μετατρέποντάς την σε κομματικό σκλόγκαν και επιχείρημα ανέλιξης στην πολυπόθητη εξουσία. Αποτέλεσμα της μόδας της κρίσης είναι να δοθεί ακόμα μία φορά η εξουσία σε οικογενειοκράτες, που πνιγμένοι μέσα στη ματαιοδοξία τους ορέγονται να κυβερνήσουν μια χώρα από την οποία βγαίνουν μόνο καπνοί και ανθίζουν συντρίμμια. Πρόσωπα άγονται και φέρονται χαμένα, ζαλισμένα μέσα σε καινούριες υποχρεώσεις, ασφυκτικές προθεσμίες και οικονομικές εκκρεμότητες που ξεπηδούν συνεχώς, ως αποτέλεσμα της "σθεναρής αντιπολίτευσης" της κυβέρνησης στην ενωμένη Ευρώπη...

Οι νέες γενιές σωρηδόν είτε εγκαταλείπουν τη χώρα τους για μια άλλη χώρα είτε εγκαταλείπουν τη χώρα τους γενικώς χωρίς να θέλουν καν να την ξέρουν, γιατί αντί να τους υπηρετεί, τους καταδιώκει μια ζωή. Οι πολιτικές ευθύνες για αυτόν τον ορυμαγδό δίνουν πάσα η μία στην άλλη με κεφαλιά αλλάζοντας απλώς πρόσωπα. Κανένας δεν δέχεται την κόκκινη κάρτα που του δείχνει ο διαιτητής και αρνείται να αποχωρήσει από τον αγώνα δείχνοντας τον πολιτικό συμπαίκτη ως φταίχτη (αθάνατη ελληνική ενότητα) και πάνω απ' όλα; Η μάζα. Η μάζα που πάει όπου φυσά ο πιο πολλά υποσχόμενος άνεμος, χωρίς καμία ικανότητα ή πρόθεση (δεν ξέρω ποιο είναι το χειρότερο απ' τα δύο) διάκρισης της αλήθειας από το προφανές ψέμα. 

Έχουμε φτάσει στο σημείο να λέμε "ας κυβερνήσει ο λιγότερο κακός", έχουμε φτάσει στο σημείο να βλέπουμε κόσμο να τρώει απ' τα σκουπίδια και να το θεωρούμε δεδομένο (εκτός από τον κύριο Φλαμπουράρη), έχουμε φτάσει στο σημείο να λέμε για τη χρυσή αυγή "καλά κάνει και τους τα λέει" χωρίς να μπορούμε να διακρίνουμε το λύκο κάτω απ' την προβιά (να θυμίσω ότι ο Χίτλερ ξεκίνησε ως κοινοβουλευτικό κόμμα με 2,5% μετουσιώνοντας την οργή σε εθνικισμό). Έχουμε φτάσει στο σημείο να πανηγυρίζουμε που έκλεισε η αξιολόγηση και θα πάρουμε τη δόση μας ως απείθαρχα μα στο τέλος υποτασσόμενα πρεζάκια. Έχουμε φτάσει στο σημείο να μη ζυγίζουμε τις πράξεις αλλά μόνο τα λόγια κι απ' αυτά να αφομοιώνουμε μερικά κατ' επιλογή. Έχουμε φτάσει στο σημείο να βασίζουμε τις οικονομίες μας στα έτοιμα μαύρα που είχαμε στην άκρη ως μια λύση ανάγκης. Έχουμε ξεχάσει τι πάει να πει πνευματική αντίσταση, τι πάει να πει ειρηνική διαδήλωση, τι πάει να πει εκλογικό δικαίωμα. Όλα αυτά θα τα θυμηθούμε, όταν πια το πρόσωπό μας θα καθρεφτίζεται σε ένα άδειο πιάτο ή σε ένα πιάτο που δεν έχει μάθει από μοναξιές και δυο τρία συνοδευτικά της πλάκας. Τότε μόνο θα αναφωνήσουμε με θαυμασμό: "Μα πώς γίναμ' έτσι;" Γιατί μέχρι τώρα φοράμε τη μόδα της κρίσης, πιπιλίζουμε την καραμέλα της φτώχειας, παραπονιόμαστε, γιατί έτσι απαιτεί η κατάσταση και όχι γιατί νιώθουμε πραγματικά την επιβολή μιας αλλαγής νοοτροπίας.

Συγγνώμη που σας κούρασα. Συγγνώμη που σας άγχωσα. Συγγνώμη που τόλμησα να σας εκνευρίσω. Η αγάπη παιδεύει, έλεγ' η γιαγιά μου. Και η αγάπη για τη χώρα σου επίσης. Ηρεμήστε. Πάρτε μια βαθιά ανάσα και όλοι μαζί ας συνεχίσουμε να ζούμε σε μια χώρα που υποκύπτει όλο στις ίδιες και τις ίδιες ειδήσεις και που σε λίγα χρόνια θα έχει τους ολόδικούς της survivors, αλλά αυτή τη φορά χωρίς έπαθλο.

Μαγκιά μας...

Στο σχολείο ήταν μαγκιά να καπνίζεις, γιατί έτσι μεγάλωνες πρώτος, μεγάλωνες γρήγορα. Στο πανεπιστήμιο ήταν μαγκιά να μπεις σε παράταξη, γιατί έτσι γινόσουν γνωστός. Στη δουλειά ήταν μαγκιά, όταν έβρισκες θέση "στο μιλημένο" και δεν περίμενες τις 3.458 συνεντεύξεις, για να σου ζητήσουν ακόμη και έγγραφο άφεσης αμαρτιών από τον πάπα, για να σε προσλάβουν. Στις δοσοληψίες ήταν μαγκιά να τα έπαιρνες μαύρα, γιατί έτσι κι αλλιώς θα φορολογούσαν τον συνταξιούχο. Στην παραλία ήταν μαγκιά να αφήνεις τα αποφάγια σου στην άμμο, γιατί η οικιακή βοηθός στο σπίτι σου ήταν απασχολημένη με τα παιδιά που έπρεπε να κάνεις, για να θεωρείσαι οικογενειάρχης άνθρωπος στην κοινωνία. Στην εκκλησία ήταν μαγκιά να κάθεσαι πρώτη σειρά, γιατί έτσι έδειχνες το χριστιανικό σου πρόσωπο, κι ας έβριζες τον αλλοδαπό με χιτλερικούς χαρακτηρισμούς, θεωρώντας τον υπάνθρωπο, στις παρέες σου. 

Η ράτσα μας, ευφυής. Οι γενιές μας, διπλά ευφυείς. Από την πολλή ευφυΐα χρωστάμε της Μιχαλούς. Από την πολλή ευφυΐα η Ελλάδα έχει γίνει γηροκομείο. Από την πολλή ευφυΐα οι νέοι μεγαλουργούν στο εξωτερικό. 

Όλοι μου, σχεδόν όλοι μου - συγγνώμη - οι φίλοι έχουν αφήσει την χώρα μας και εργάζονται σε ξένα εδάφη, σε περιβάλλοντα φιλικότερα, που σέβονται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τις σπουδές του καθενός, το ποιόν του με άλλα λόγια. Αυτό δεν είναι λυπηρό. Ίσα ίσα. Μας ευχαριστεί. Μας δίνει την ελπίδα ότι ο ελληνισμός, ακόμη κι αν αφανιστεί από τη χώρα του, θα βρει αλλού βράχια να απλώσει τα δημιουργικά του πλοκάμια. Αυτό, όμως, που με στενοχωρεί, ξέρετε τι είναι; Ότι όλοι αυτοί οι φίλοι, όλα αυτά τα παιδιά της Ελλάδας που στο μέτωπό τους γράφουν με έντονα γράμματα το όνομα της καταγωγής τους, θέλουν να επιστρέψουν. Όμως δεν μπορούν. Δεν μπορούν. Γιατί, για να επιστρέψεις κάπου καλύτερα, πρέπει πρώτα ο ελαττωματικός προορισμός να αλλάξει ρότα. Δεν αρκεί τα χώματα να λέγονται πατρίδα. Πρέπει και η πατρίδα να σε θεωρεί παιδί της. Έτσι, εμείς, όσοι έχουμε απομείνει σ' αυτό το κράτος, που λυσσαλέα λυσσομανά βλέποντας τον εαυτό του στην αγκαλιά της Ευρώπης (και όχι στα δόντια της), σηκώνουμε το μαντήλι και αποχαιρετούμε πρόσωπα που χάνουμε, αναμνήσεις με καπνούς που σβήνουν μέσα στην ατμόσφαιρα του δακρυγόνου μας. 

Μαγκιά μας, λοιπόν, η επαπειλούμενη δραχμή. Μαγκιά μας η μοναξιά. Μαγκιά μας η απομόνωση. Μαγκιά μας όσοι μας κυβερνούν. Μαγκιά μας κι ο καθρέφτης μας. Γιατί δείχνει το πρόβλημα και μαζί και τη λύση.

Ας μιλήσουμε για ήρωες...

Ορυμαγδός. Σε όλα τα επίπεδα. Αυτό αρκεί, για να περιγράψει την κατάσταση. Και γεμάτες καφετέριες επίσης. Και αυτό αρκεί, για να περιγράψει την αντίδραση για την ως άνω κατάσταση. Όμως, δεν γενικοποιώ. Θα 'ταν μέγα σφάλμα. Γιατί, κάπου κρυμμένοι και κρυμμένες, βρίσκονται σε μικρά δωμάτια, πολύχρωμους διαδρόμους, χαμηλοτάβανα σπίτια ή χρεωμένα ευρύχωρα δυάρια οι εργαζόμενοι, που πλέον πληρώνουν τις αμαρτίες των εργοδοτών τους. Και μιλώ για τους αφανείς ήρωες, που, πέραν του ότι είναι πάμπολλοι στην Ελλάδα του σήμερα, εντοπίζονται κυρίως σε εκείνους που βλέπουν καθημερινά και σε μεγάλο βαθμό να χάνεται το έδαφος κάτω από τα πόδια τους.

Αφορμή για το άρθρο μου δόθηκε από την επίσκεψή μου στο κοντινό κατάστημα της κατοικίας μου Carrefour Μαρινόπουλος. Αν και άδειο, ήθελα με κάποιο τρόπο να υπενθυμίσω σε αυτούς τους ανθρώπους ότι υπάρχει έξω κόσμος που θυμάται την επιχείρηση γεμάτη εμπόρευμα και πιστεύει ότι μπορεί να σωθεί, όχι ως τέτοια, δηλαδή ως φορέας πλούτου των βασικών εταίρων της, αλλά ως φορέας εργασίας των οικογενειών, των γυναικών και των αντρών που κοντεύουν τα 50. Των ανθρώπων εκείνων που δεν ξέρουν αν σε μια εβδομάδα θα έχουν δουλειά ή αν θα μπορούν να βάλουν βενζίνη, για να πάνε στη δουλειά που δεν τους πληρώνει. Ηλεκτρονική, Μαρινόπουλος, Jetoil, Mega channel, Alex Pak, Puma, Sato, Neoset, Sprider Stores, Fokas πτώχευσαν. Ουσιαστικά όλες, τυπικά οι περισσότερες. Δεν θα σταθώ για πολύ στο βλακώδες μένος ορισμένων που χαίρονται με τη χρεοκοπία των εταιριών, επειδή έτσι νιώθουν ότι τιμωρούν τους εργοδότες και το κεφάλαιο. Κάτω από το "κεφάλι" υπάρχουν άλλα όργανα που το κινούν, που ίσως να είναι και τα βασικότερα της όλης λειτουργίας.

Ήρωες, λοιπόν, δεν είναι μόνο όσοι κάποτε πάλεψαν να φύγει η σκλαβιά, για να έρθει πλέον μία "κοσμιότερη" δουλεία. Ήρωες είναι και όσοι εξακολουθούν να πιστεύουν σε ένα "αύριο" που θα είναι ίσως και κάπως καλύτερο. Ήρωες είναι όσοι ελεύθεροι επαγγελματίες έχασαν την ελευθερία τους. Ήρωες είναι όσοι υπομένουν καρτερικά τη μείωση των μισθών τους ή την υποτίμηση της αξιοπρέπειάς τους με τον φόβο της απόλυσης. Ήρωες είναι όσα παιδιά καταπίνουν τη λύπη τους που δεν μπορούν να κάνουν διακοπές σε σχέση με άλλους συμμαθητές τους, που τους ρωτούν επίμονα πού θα πάνε. Ήρωες είναι όσοι επιμένουν να ερωτεύονται χωρίς να έχουν τα χρήματα να κεράσουν. Ήρωες είναι όσοι εμπιστεύονται την υγεία τους σε νοσοκομεία χωρίς γάζες. 

Αυτά και τίποτα παραπάνω. Είπα ότι θα μιλήσω για ήρωες. Εκείνοι μιλούν σιωπηλά με την ψυχή τους.

Νίκος Καζαντζάκης

Λαός Ανέστη!

7.500 σελίδες μνημόνιο. Όσες και δυο τρεις τηλεφωνικοί κατάλογοι. Αν ήταν 100 λιγότερες, ίσως και να τις διάβαζα το σαββατοκύριακο μετά τον απογευματινό καφέ. Τώρα δε νομίζω να τα καταφέρω. Αρχικά, να ξεκαθαρίσουμε όλοι ότι ζούμε στην ίδια χώρα, στον ίδιο τόπο. Βλέπετε κι εσείς ανθρώπους αξιοπρεπείς να ψάχνουν σε κάδους απορριμάτων; Βλέπετε κι εσείς τα ψέματα και τις υποσχέσεις σε ανακύκλωση; Βλέπετε κι εσείς τα "όχι" που γίνονται "ναι"; Τα "αν" που γίνονται "ποτέ"; Την ελπίδα που γίνεται στάχτη; Αν η απάντηση είναι ναι, τότε επιβεβαιώσαμε ότι ζούμε όλοι στην ίδια χώρα.

Αυτή τη φορά δεν θα σταθώ στο αίτιο και στο αποτέλεσμα. Δεν θα τολμήσω να αναφερθώ στην θρασύτατη βιτρίνα της αληθοφανούς νίκης μας στο τελευταίο γιούρογκρουπ, ούτε και θα σταθώ στο ότι καραδοκούν να μας κυβερνήσουν όσοι ήδη κυβερνούσαν πολλά χρόνια πριν. Πού να δώσεις άφεση; Πού να δείξεις επιείκεια; Σε αυτόν που σε έφερε στον γκρεμό ή σε αυτόν που σε σπρώχνει να πέσεις απ' αυτόν; Τα πτυχία των επιστημόνων δεν λένε πια τίποτε. Σπούδασες μαθηματικός; Θα γίνεις μπάρμαν. Σπούδασες μελισσοκόμος; Θα δουλέψεις σε σούπερ μάρκετ. Σπούδασες νοσηλευτής; Θα δουλέψεις σε συνεργείο αυτοκινήτων. Γενικά σπούδασες κάτι; Δεν θα δουλέψεις πουθενά. Αν δουλέψεις, τυχερός θα 'σαι. Κι αναρωτιέται κανείς: Μα πότε γράφεται αυτό το άρθρο; Στην Κατοχή του 41; Όχι. Σαφώς και όχι. Στην Κατοχή του 16. Γιατί ο προηγούμενος αιώνας τελείωσε και τα δεινά του επόμενου πρέπει κάποια στιγμή να περάσουν. Η γενιά μας ήταν η τυχερή. Τα χρόνια αυτά που ζούμε. Κάποιοι επιζούν και κάποιοι άλλοι έχουν μείνει ανεπηρέαστοι. Δεν γίνεται, όμως, να μείνεις ανεπηρέαστος. Γιατί πολύ απλά αυτό ισούται με αναισθησία, αδυναμία αντίληψης της κατάστασης. 

Μέχρι τώρα δεν είχαμε αποδεχτεί την πραγματικότητα, τις νέες συνθήκες. Από εδώ και πέρα τα πράγματα έτσι θα είναι. Δεν μπορεί παρά μια μέρα να φτιάξουν, αλλά δεν γνωρίζει κανείς αν αυτή τη μέρα θα κυκλοφορούν διαστημικά λεωφορεία στον Άρη, αν το μετρό της Θεσσαλονίκης θα έχει γίνει και αν στην Αθηνών - Πατρών θα έχουν μπει τα 54α διόδια. Είναι κανόνας της φύσης ό,τι χαλάει να φτιάχνει, ό,τι πληγώνεται να επουλώνεται. Εύχομαι τα παιδιά των παιδιών μας να το δουν αυτό και να το χαρούν. Μακάρι κάποια στιγμή να ξυπνήσουμε από τον πειρασμό της ευκολίας, από τη βόλεψη της συνεχούς αγανάκτησης, από τη φενάκη της επανάπαυσης και του κυβερνητικού καθησυχασμού. Ποιος επιτέλους θα μας σώσει; Ας αποφασίσετε εσείς οι εκατοντάδες σωτήρες ποιος πρόκειται να μας πρωτοσώσει, για να του ανάψουμε ένα κερί, να του ονοματίσουμε δρόμο και να του στήσουμε την προτομή. Πολλοί σωτήρες σ' αυτόν τον τόπο και όλοι τους θέλουν το καλό της πατρίδας. Τώρα πώς καταφέρνουν να βγάζουν τον κακό της εαυτό, άλλο θέμα. Η παιδεία πήγε περίπατο. Η κοινωνική διαστρωμάτωση καταργείται. Η φύση καταργείται. Η θρησκεία καταργείται. Η ελεύθερη βούληση έχει ήδη καταργηθεί. Τα δικαιώματα επίσης. Συγγνώμη. Είναι παλιά λέξη. Έχει αντικατασταθεί από τις υποχρεώσεις εδώ και χρόνια.

"Γιατί" δεν υπάρχουν. Μπορεί να φταίει το κλίμα. μπορεί να φταίει που ίσως τρώγαμε πολλά πεπόνια τα καλοκαίρια της ευμάρειας. Ίσως να φταίει που παίζαμε στις γειτονιές με όνειρα που στη συνέχεια υποθηκεύτηκαν. Μπορεί, τέλος, να φταίει που δεν μάθαμε να στερούμαστε τα παιχνίδια και τις χάρες, που δεν μάθαμε να απορροφούμε την αγάπη, όπως η ξερή γη το βρόχινο νερό. Τη θεωρούσαμε δεδομένη. Όλα δεδομένα τα θεωρούσαμε. Και μείναμε στη θεωρία. Πράξη καμιά.

Πριν λίγες μέρες γιορτάσαμε την Ανάσταση. Μέχρι τώρα πρέπει να έχω μετρήσει γύρω στις 24 αναστάσεις που μας έχουν υποσχεθεί. "Θα βγούμε στις αγορές, θα γίνουν αυξήσεις μισθών σταδιακά, θα έρθει η ανάπτυξη, θα έρθουν καλύτερες μέρες...." Τι ξύλινος λόγος... Αλλά το λυπηρότερο και άκρως ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι υπάρχουν άνθρωποι που τον πιστεύουν. Ο καλύτερος διαπραγματευτής της ελπίδας θα πάρει και το βραβείο... Καημένη Δημοκρατία, εάλω η αξία σου. Έσβησε η φλόγα σου, έσβησες κι εσύ.

Σε σένα μιλώ, πολίτη - πωλητή της ψήφου και της ψυχής σου. Βγες με το κερί στους δρόμους την επόμενη ανάσταση και μην τρομάξεις αν στο "Λαός Ανέστη" σου απαντήσουν: "Ψευδώς ανέστη."

Πρόσφυγας, ξέρετε, σημαίνει άνθρωπος.

Εικόνα από την Ειδομένη, όπου περιμένουν υπομονετικά
               χιλιάδες άνθρωποι   (Φωτογραφία:  Reuters )

   Έφυγαν από μια χώρα πολέμου. Ήρθαν σε μια χώρα που γκρεμίζεται. Έφυγαν για μια καλύτερη ζωή. Βρήκαν ένα χειρότερο αύριο. Από την παρακμή στην παρακμή. Μία και μοναδική ομοιότητα. Μια και η ατυχία τους. Η χώρα που έμελλε να τους υποδεχτεί ήταν η χώρα μας. Η Ελλάδα καταρρέει. Έχοντας στιγματιστεί για την ανυπακοή της στα οικονομικά προγράμματα, τώρα ζητά εκείνη υπακοή από την Ευρώπη στις κοινωνικές τις συμφωνίες. Όλα είναι δούναι και λαβείν. Σηκώσαμε το κεφάλι λίγο πιο ψηλά, ίσως πιο ψηλά κι απ' όσο έπρεπε. Τολμήσαμε να απειθαρχήσουμε κόντρα στους κανόνες, κόντρα σε συμφωνίες που εκ των πραγμάτων ήταν αδύνατον να τηρηθούν. Ανέκαθεν δεν μας άρεσε ο ζυγός. Πολεμούσαμε να ελευθερωθούμε όλοι μαζί και καταφέρναμε να σκοτωνόμαστε πάλι όλοι μαζί, πάλι μεταξύ μας. Τα θύματα στη δεύτερη περίπτωση ίσως και να ’βγαιναν περισσότερα. Το αίμα απ’ τον εμφύλιο πολύτιμο, ιερό.

Και τώρα να ’σου πάλι η Ελλάδα. Από τη μια παλεύει σαν μια ηλικιωμένη μάνα με ζαρωμένο πρόσωπο, με ρυτιδιασμένα χέρια και φλέβες να πετάνε, συνοφρυωμένη, ίσως και δακρυσμένη. Φιλεύει όποιον βρει στον δρόμο με νερό και ψωμί, με ό,τι τυχόν έχει υστέρημα. Και από την άλλη μεταμορφώνεται σε μια αδίστακτη, όμορφη γυναίκα με πλούσια κώμη και γαλάζια μάτια, που παρά τα χρέη της, περηφανεύεται για την καταγωγή της και ψεύδεται ασυστόλως ότι έχει χρήματα ζητώντας παράλληλα τη στήριξη του άντρα της, που έχει ήδη αρχίσει να τη βαριέται.

Άτυχοι οι άνθρωποι αυτοί. Γιατί τους ξέβρασαν, όσοι απ’ αυτούς επέζησαν, στα παράλια μιας χώρας που δεν έχει να ταΐσει τους ίδιους της τους πολίτες. Οι ουρές στις εθνικές οδούς με κατεύθυνση τους βόρειους γείτονές μας δεν μπορούν παρά να γεννούν αντιφατικά συναισθήματα: αφενός αβάσταχτη θλίψη για τους ξεριζωμένους αυτούς συνανθρώπους που πρέπει να ξαναρχίσουν τη ζωή τους (μην ξεχνάμε πως και οι Έλληνες προσφύγαμε στη βοήθεια άλλων λαών και ταξιδέψαμε σε άλλες χώρες αφήνοντας τα σπίτια μας. Ήδη το φαινόμενο επαναλαμβάνεται λόγω της οικονομικής μάστιγας.) Αφετέρου δεν μπορεί παρά να ξεπηδήσει ο θαυμασμός. Θαυμασμός για ανθρώπους που σφίγγουν τα δόντια, κάνουν τα χέρια τους γροθιές, ξεδιψούν με τον ιδρώτα από το μέτωπό τους αντί για νερό, χαίρονται μόνο και μόνο βλέποντας ότι το παιδί που κρατούν στην αγκαλιά τους ζει για ακόμα μία μέρα. Και παίρνουν ελπίδα ότι κάποια μέρα θα φτάσουν στα σύνορα και θα περάσουν σε άλλους τόπους και από κει σε νέες περιπέτειες.

Οι μεγάλοι ήρωες, όμως, δεν μπορεί να είναι άλλοι από τα παιδιά. Παιδιά, κάποια από τα οποία δεν μπορούν να συλλάβουν ακόμη το γεγονός της μετεγκατάστασής τους, δεν γνωρίζουν τι τους συμβαίνει. Θεωρούν ότι κάνουν μια μεγάλη εκδρομή μακριά από το σπίτι τους κι ότι κάποια στιγμή θα το δουν ξανά μαζί με τα παιχνίδια που άφησαν πίσω, τον φροντισμένο κήπο ή την χαλικερή τους αυλή. Όμηροι της Οδύσσειας, κατάδικοι σε μια άδικη τιμωρία, δεσμώτες με αόρατα κοράκια, αιχμάλωτοι να μη ζήσουν ως παιδιά, δρομείς σε ανώμαλους δρόμους, σε δρόμους άγνωρους. Τα σέβη μου. Γιατί εσείς, αν επιζήσετε – που θα επιζήσετε – θα σώσετε την ανθρωπότητα. Θα γίνετε άνθρωποι με παθήματα, που θα μάθουν στα δικά τους παιδιά πώς να μη γίνουν. Θα θυμίσετε στην Ευρώπη πώς κατάντησε και πως το όραμά της για ενότητα πήγε στράφι, καταποντίστηκε, έγινε σμπαράλια που κυλούν στα νερά του Ρήνου και του Δούναβη. Θα νικήσετε, μαχητές της ζωής, γιατί θα μας δείξετε πόση δύναμη κρύβει ο άνθρωπος μέσα του. Θα χαμογελάσετε, γιατί η λύπη σας θα στερέψει, γιατί δεν θα ’χετε να χάσετε τίποτε άλλο παρά μόνο μια θέση στο πάνθεον της αξιοπρέπειας. Και ίσως να διδάξετε και μας τους Έλληνες ότι κάποτε θα βγούμε από τον βούρκο που μας έριξαν αυτοί που εμείς ψηφίζαμε. Ίσως μας υπενθυμίσετε ότι έχουμε περάσει από παγκόσμιους πολέμους και έχουμε επιζήσει. Από σεισμούς, λοιμούς, καταποντισμούς και τα έχουμε βγάλει πέρα. Από αρρώστιες, απώλειες, χωρισμούς, θανάτους και έχουμε νικήσει. Γιατί όταν νικάς την ιδέα του θανάτου, έχεις νικήσει τον ίδιο τον θάνατο. Κι έτσι, εσείς πλέον, με το αξιοζήλευτο θάρρος σας, με το ευγενικό σας θράσος και την ανεξάντλητη θέληση για ζωή θεωρείστε ήδη αθάνατοι. Σας ευχαριστούμε που μας υπενθυμίσατε ότι είμαστε άνθρωποι.

Η φενάκη της κερδισμένης μάχης

Ο αγώνας αξίζει περισσότερο από το αποτέλεσμα. Έτσι μας μάθαιναν στο σχολείο, ότι το ταξίδι της προσπάθειας είναι εκείνο που μετρά πάντοτε. Εν προκειμένω, εδώ και ένα χρόνο με την νέα, επαναστατική κυβέρνηση που μοίρασε την ελπίδα αφειδώς, ανενδοίαστα και αγόγγυστα, ακόμη και ο τελευταίος νοήμων Έλληνας έχει αντιληφθεί ότι όχι μόνο δεν υπάρχει στον ήλιο μοίρα αλλά ούτε και στο φεγγάρι. Η αισχρή κατάσταση του οιονεί μας κράτους, ύστερα από τις κυβερνήσεις των τελευταίων τουλάχιστον δέκα ετών, φοβάμαι ότι προσεγγίζει το μη αναστρέψιμο. Και αυτό, διότι πολύ απλά ο πόλεμος έχει χαθεί και πλέον οι υποτυπώδεις μάχες γίνονται για την τιμή των άσφαιρων όπλων. Τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να είναι περισσότερο σαφή: «Pacta sunt servanda», λέμε στην Νομική, ή αλλιώς: «οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται».

Η παραπάνω αρχή του Διεθνούς Δικαίου σε συνδυασμό με την αδιάσπαστη συνέχεια του κράτους ανεξαρτήτως του εκάστοτε κόμματος που βρίσκεται στην εξουσία, δεσμεύει τους κυβερνώντες να υπακούσουν σε όσα έχουν δεσμευτεί. Λογικό αλλά όχι δεδομένο στις μέρες μας, καθώς χρειάστηκαν δύο εκλογικές αναμετρήσεις και ένα δημοψήφισμα για το μεγάλο «όχι» και στο τέλος για την δουλική υπογραφή τρίτου προγράμματος στήριξης. Ερωτάται, λοιπόν, αν η Ευρωπαϊκή Ένωση «δικαιούται» να εντέλλεται αυτόνομα και ανεξάρτητα κράτη – μέλη της να εκτελέσουν αποφάσεις που βαίνουν κόντρα σε βασικά ατομικά δικαιώματα, κατοχυρωμένα από το Σύνταγμά τους. Το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στην έλλειψη καθαρής και ουσιαστικής νομιμοποίησης του υβριδικού μορφώματος της Ένωσης να νομοθετεί. Από πού αντλεί την εντολή; Από το ενιαίο εκλογικό σώμα της ευρωπαϊκής ηπείρου αρχικά, θα ’λεγε κανείς. Ενώ, πράγματι, έχει αυτή την υπερεξουσία και αρμοδιότητα, οι λαοί της Ευρώπης μέσω των έμμεσων εκλογών (έμμεσων, καθώς δεν υπάρχουν ψηφοδέλτια των ευρωπαϊκών δυνάμεων και συσχετισμών, αλλά οι εκλογές γίνονται στο εσωτερικό του κάθε κράτους) δίνουν ψήφο αντιπροσώπευσης σε εκλεγμένους βουλευτές του Ευρωκοινοβουλίου, του οποίου οι εξουσίες είναι προδήλως περιορισμένες σε σχέση με αυτές της συζυγίας Ευρωπαϊκής Επιτροπής - Συμβουλίου. Συνταγματικό ζήτημα δεν τίθεται καθώς με βάση το άρθρο 28 του Συντάγματος οι έξωθεν νομοθετικές εντολές ενσωματώνονται πλήρως στο εθνικό νομοπαρασκευστικό σώμα και στη συνέχεια γίνονται νόμοι του κράτους, αφού τηρηθούν οι απαιτούμενες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Η βραδυκίνητη αντίληψη της αντίδρασης και αντίστασης των λαών των χωρών για μια πιο άμεση, δημοκρατική και κοινωνική Ευρώπη έχει κοστίσει μέχρι τώρα τεράστια απώλεια περιουσιών και κυρίως ζωών στις μεσογειακές προπαντός χώρες.

Δεχόμενοι την έστω τυπική – και καθ’ όλα νόμιμη βέβαια –  υπερεξουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προχωρούμε στο στάδιο του τις πράγματι πταίει. Μα ασφαλώς εκείνος που δεσμεύεται. Η ελευθερία των συμβάσεων ισχύει και στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο. Το κράτος αν θέλει, υπογράφει. Ως επακόλουθο, δεσμεύεται. Αν δεν υπογράψει, δεν δεσμεύεται. Τα πακέτα «στήριξης» και «τοκογλυφικής φιλανθρωπίας» μπορεί να συνοδεύονται με χίλιους δυο επιθετικούς προσδιορισμούς από το πλούσιο ελληνικό λεξιλόγιο, όμως δεν παύουν να αποτελούν προϊόντα διαπραγμάτευσης των ελληνικών κυβερνήσεων. Θα σταθώ για λίγο στο 2010, όπου ο τότε πρωθυπουργός όχι απλώς δεν τόλμησε να κρατήσει μια σκληρή στάση, αλλά ούτε καν να διαπραγματευτεί με σθένος την ισχυρή τότε θέση της χώρας. Ισχυρή για τον πολύ απλό λόγο: Η Ευρώπη το 2010 ήταν πλήρως απροετοίμαστη για μια έξοδο ενός κράτους – μέλους της από την ευρωζώνη, επομένως ο πρωθυπουργός θα μπορούσε να πιέσει για ευνοϊκότερους όρους στήριξης ή καλύτερα για όχι τόσο δυσβάσταχτους. Δεν θέλω να υποκύψω στα διάφορα σενάρια συνωμοσίας ότι τάχα «συνέφερε» κάποιους η υπογραφή του μνημονίου και υποδούλωση της χώρας υπό τους αναίσχυντους όρους. Εφόσον, λοιπόν, ο πρωθυπουργός υπέγραψε ένα έτοιμο κείμενο χωρίς να αρθρώσει ένα ουσιαστικό «μα» (ίσως να άρθρωσε κάποιο «μα» διπλά επαναλαμβανόμενο μόλις αντίκρισε τη συμφωνία), υποθήκευσε τη χώρα και το χειρότερο: υποθήκευσε τα όνειρα της νέας γενιάς. Και όταν υποθηκεύονται τα όνειρα, ελευθερώνονται οι εφιάλτες.

Η ουσιαστικά αποτυχημένη διακυβέρνηση των δύο μεγάλων κομμάτων έδωσε τη δύναμη και την ευκαιρία σε ένα κόμμα διαμαρτυρίας να φουσκώσει σαν τσουρέκι του Πάσχα και να γίνει κόμμα εξουσίας, όντας πλήρως απροετοίμαστο, μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Το γεγονός, άλλωστε, ότι το ίδιο το κυβερνών κόμμα ξεσηκώνει τον κόσμο σε απεργία εναντίον του, δηλώνει εκ πρώτης όψεως την πλήρη άγνοια του ρόλου του. (Γιατί εκ δευτέρας όψεως αποτελεί ένα αριστοτεχνικό επικοινωνιακό κόλπο, για να δείξει ο σαραντάχρονος πρωθυπουργός μας – στον οποίο επιτρέπεται λόγω ηλικίας κατά τα λεγόμενά του να έχει την ίωση της οίησης – ότι εφαρμόζει μέτρα που εξαναγκαστικά παίρνει και με τα οποία δεν συμφωνεί.) Το κυβερνών κόμμα είχε μία ξεκάθαρη άποψη πίσω από τις δεκάδες προεκλογικές (πρώτος γύρος εκλογών – Ιανουάριος 2015) εξαγγελίες, που ανέδυαν από μακριά την οσμή του ψεύδους τους: «Πάνω απ’ όλα η πορεία της χώρας εντός ευρωπαϊκού πλαισίου.» Έτσι είχε ανακοινώσει ο πρωθυπουργός, όπερ μεθερμηνευόμενον: Ευρώ με κάθε θυσία. Ο απλός ψηφοφόρος, όμως, συνεπαρμένος ακόμη από το πανηγύρι για την επαναφορά της 13^ης σύνταξης, δεν έδωσε σημασία ή δεν άκουσε καν τον κρότο της παραπάνω δήλωσης. Η αλήθεια είναι ότι επικοινωνιακά η κυβέρνηση έχει κερδίσει πολλά παιχνίδια. Δεν πρέπει να έχει ξανασυμβεί στα ευρωπαϊκά χρονικά κυβέρνηση να υπογράφει συμφωνία χειρότερη από αυτή που αρνιόταν να υπογράψει και παρά το βροντερό «όχι» του δημοψηφίσματος και με κλειστές τις τράπεζες να κατορθώνει να βγαίνει ξανά πρώτο κόμμα με διαφορά περίπου 8%! Μεγάλος νικητής η αποχή, αργυρό μετάλλιο στον νεαρό μας πρωθυπουργό με ολίγη οίηση και με μεγάλο ηττημένο μέρος σύσσωμη την αντιπολίτευση, που αντί να εκμεταλλευτεί την κυβερνητική φθορά, με την ανικανότητά της, μείωσε κι άλλο τα ποσοστά της αφήνοντας το νεοναζιστικό κομματικό μόρφωμα της χρυσής αυγής να αλωνίζει ανενόχλητο στο Κοινοβούλιο. Συμπέρασμα: Η απόγνωση του εκλογικού σώματος απέναντι στα παλιά δύο μεγάλα κόμματα είναι τόσο μεγάλη, που αποφασίζει να δώσει ακόμη μία ευκαιρία σε ένα πρωθυπουργοκεντρικό κόμμα, άφθαρτο σχετικά, μήπως ο τόπος δει κάποια καλύτερη μέρα. 

Η ψυχολογία της μάζας έχει αναλυθεί ως θεωρία σε αμέτρητα πονήματα. Εδώ θα αναφερθεί μόνο το εξής: Οι πολίτες χρειάζονται μια ελπίδα. Όχι δύο. Έστω και μία. Αν δεν δοθεί αυτή, πρέπει η απογοήτευσή τους και η οργή τους να διοχετευθούν σε άλλα κόμματα. Διέξοδος, όμως, δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Τα πάλαι ποτέ δύο μεγάλα έχουν βρεθεί στα τάρταρα του θυμικού, το κομμουνιστικό κόμμα Ελλάδος αρνείται να πει «ναι» ακόμη και στον ίδιο του τον εαυτό, το Ποτάμι αρχίζει να στερεύει και μάλλον θα μετατραπεί σε αρδευτικό κανάλι, οι ΑΝΕΛ ετοιμάζονται για το μεγάλο «αντίο», ενώ ο συμπαθητικός κύριος Λεβέντης έκανε μία σύντομη εμφάνιση λίγο πριν συνταξιοδοτηθεί, βλέποντας το όνειρό του να γίνεται επιτέλους πραγματικότητα και να μιλά από το βήμα της Βουλής. Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση και οι κραδασμοί του πολιτικού θυμού πρέπει από κάπου να απορροφηθούν. Δυστυχώς, δεν φαίνεται στον ορίζοντα άλλος δρόμος πέρα από μορφές συγκυβερνήσεων ή οικουμενικής κυβέρνησης.  Αυτό το επακόλουθο θεωρείται από πολλούς αναπόφευκτο, καθώς το ποσοστό της αποχής θα γίνεται όλο και μεγαλύτερο, όλο και απογοητευτικότερο και τα ποσοστά της θετικής ψήφου θα μειωθούν δραματικά. Η αποχή, όμως, δεν αντιστοιχεί σε τίποτε άλλο παρά σε φυγοπονία. Έτσι, δεν σώζεται ούτε ο λαός ούτε το κράτος.

Η τακτική, πλέον, της κυβέρνησης να ανακοινώνει ένα πολύ σκληρό μέτρο, ώστε να το παρουσιάζει στη συνέχεια ηπιότερο και να φαίνεται ότι κάτι κέρδισε στη διαπραγμάτευση γίνεται για καθαρά ψυχολογικούς λόγους. Εξηγούμαι με το εξής παράδειγμα: Έχει συμφωνηθεί ο Λ (λαός) να πληρώσει φόρο 100. Η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί. Ανακοινώνει, λοιπόν ότι ο Λ θα πληρώσει φόρο 120, έτσι ώστε μετά τις αντιδράσεις από τον Λ να μειωθεί ο φόρος στο συμφωνημένο 100 και να φανεί στον διαμαρτυρόμενο Λ ότι πέτυχε κάτι, ότι νίκησε έστω και σε μία μικρή μάχη μπροστά σε έναν από καιρό χαμένο πόλεμο. 

Όμως, μπορεί ένα κράτος να ανακάμψει, όταν τις ιστορικές πλάτες του βαραίνει ένας ασήκωτος εμφύλιος πόλεμος και η διχόνοια; Πώς μπορεί να πάει μπροστά, όσο μπορεί να πάει με τα σημερινά δεδομένα, μια χώρα της οποίας οι κάτοικοι μπορούν να πιαστούν στα χέρια ακόμη και κατά τη διάρκεια μιας διαδρομής με ταξί; Η κατάσταση χρειάζεται νηφαλιότητα και κυρίως αποχρωματισμό από φανατικές τακτικές που μας διχάζουν. Κανείς, βέβαια, δεν θα μπορούσε να διασφαλίσει ότι θα πετύχουν οι όποιες υποχωρήσεις και οι συμβιβασμοί ενός λαού. Αρκεί, όμως, οι συμβιβασμοί αυτοί να είναι αξιοπρεπείς. Αρκεί τα όποια μέτρα να σέβονται ότι η Ελλάδα και η κάθε Ελλάδα αποτελεί ανεξάρτητο και αυτόνομο κράτος και όχι προτεκτοράτο ενός μορφώματος χωρίς άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση. Και το κυριότερο ότι οι οικονομικοί όροι έχουν να κάνουν με ανθρώπινες ζωές και όχι με μαθηματικές εξισώσεις.

Η επόμενη μάχη που μένει να κερδηθεί είναι αυτή της υπομονής και της επιμονής. Θα παραλλάξω το γνωστό προεκλογικό σύνθημα «Η Ευρώπη αλλάζει, η ελπίδα έρχεται» σε: «Η Ελλάδα αλλάζει, η Ευρώπη έρχεται», καθώς σπίτια αλλάζουν ιδιοκτήτες λόγω ανεξόφλητων δανείων και η Ευρώπη, ύστερα από το σόου του κυρίου Γιάννη Βαρουφάκη (προτιμώ τα δύο νι, ένα για το όνομα και το άλλο για τη χάρη), επανέρχεται πιο θυμωμένη από ποτέ, διότι έχει να αντιμετωπίσει μια αφερέγγυα χώρα, που δεν τιμά τα όσα έχει απερίσκεπτα και απαράδεκτα υπογράψει. Τα θεμέλια της γηραιάς ηπείρου τρίζουν λόγω του προσφυγικού και του τρομοκρατικού ζητήματος και ίσως η γεωστρατηγική θέση της Ελλάδας βοηθήσει στο να της δοθεί το δηλητήριο σε περισσότερες δόσεις και όχι μια και καλή. Αντίδοτο θα παραμείνουν από τη μια ο γερός θεσμός της οικογένειας που αποκρούει τις δονήσεις από τους μετασεισμούς της κρίσης και από την άλλη η βαριά μας ιστορία που υπενθυμίζει ότι κάπου, κάποτε θυμηθήκαμε να αντιδράσουμε με το κεφάλι ψηλά. Και σήμερα έχουμε ανάγκη όσο τίποτε άλλο από κεφάλια ψηλά παρά από κεφάλια πεσμένα.

ΠολυφΟνική Δημοκρατία

Πολύ φοβάμαι μην «κοιμηθούμε με δημοκρατία και ξυπνήσουμε με τυραννία», όπως είχε πει και ο Αριστοφάνης στους Αχαρνείς. Και μιας που είμαστε ακόμη στην ατμόσφαιρα των αρχαίων ένδοξων χρόνων, ας αναφέρουμε και το γεγονός ότι λίγα χρόνια πιο πριν είχε προετοιμάσει το έδαφος ο Αισχύλος, λέγοντας στον Προμηθέα Δεσμώτη ότι «ανήκει στις παθήσεις της εξουσίας να βλέπει παντού εχθρούς.»

Αγαπητοί αναγνώστες, αφού σας ξεκαθαρίσω από την αρχή ότι απεχθάνομαι κάθε ιδέα που πρεσβεύει το κόμμα της Χρυσής Αυγής, θα προχωρήσω στα εξής τρία σημεία, ως συνιστώσες της παραχάραξης της πλουραλιστικής μας δημοκρατίας:

1.      Ο ενδεχόμενος αποκλεισμός του τρίτου σε κοινοβουλευτική δύναμη κόμματος: Ως γνωστόν η διαδικασία της εξημέρωσης απαιτεί τον πρώτα απ’ όλα συμβιβασμό του εξημερωτή με το ότι είναι αντιμέτωπος με την ίδια την αγριότητα. Δεν μπορεί επομένως να εξοργίσει με μαστίγωμα το ζώο που προτίθεται να εξημερώσει. Αντίστοιχα, αν η Χρυσή Αυγή δεν προσκληθεί καν στην προεκλογική συζήτηση των πολιτικών αρχηγών (ντιμπέιτ), ανεξαρτήτως του αν δεχθεί να πάει ή όχι, το γεγονός αυτό θα εντείνει ακόμη περισσότερο τα πνεύματα, θα ακονίσει τα άκρα και θα ηρωοποιήσει για ακόμη μία φορά τους «κακόμοιρους» αδικημένους κατηγορούμενους στα μάτια του απλού κόσμου. Αποτέλεσμα μπούμερανγκ.

2.    Η τελολογική ερμηνεία του Συντάγματος από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας: Πρακτικά, για να ξεπεραστεί ο σκόπελος της συνάντησης των πολιτικών αρχηγών, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (ΠτΔ) έκρινε a priori την αδυναμία σύγκλησης διάσκεψης των πολιτικών αρχηγών στο πλαίσιο των διερευνητικών εντολών, αφού και ο Πρωθυπουργός  και ο Πρόεδρος των ΑΝΕΛ αλλά και ο Γενικός Γραμματέας του Κ.Κ.Ε. αρνήθηκαν οποιασδήποτε μορφής συνεργασία για το σκοπό συγκρότησης οικουμενικής κυβέρνησης. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θεώρησε περιττή τη σύγκληση των αρχηγών, αφού η δεδηλωμένη δεν θα μπορούσε έτσι κι αλλιώς να εξασφαλιστεί. Όμως παρέβλεψε ότι, πέρα από την εκμοντερνισμένη ερμηνεία του Συντάγματος, υποκρύπτεται ένας σοβαρός λόγος της σύγκλησης των αρχηγών υπό την επίβλεψή του: το Σύνταγμα απαιτεί από τον ΠτΔ να κάνει τα αδύνατα δυνατά υπό την παρουσία όλων, ώστε να διαπιστωθεί μια κάποια σύγκληση, αλλιώς θα μπορούσε να στείλει και με μήνυμα στο κινητό τη διερευνητική εντολή στους αρχηγούς και να μην τρέχουν στο Προεδρικό Μέγαρο να φωτογραφίζονται και να καίνε και βενζίνη τα αυτοκίνητα... Με λίγα λόγια, ο ανώτατος πολιτειακός μας χάρτης απαιτεί πολυφωνία και υπάρχει λόγος που στο άρθρο 37 ορίζει συγκεκριμένη διαδικασία. Το Σύνταγμα δεν αποτελεί κουρελόχαρτο! Το αντεπιχείρημα πάντως για τυπολατρική ερμηνεία του Συντάγματος μπορεί να υπερισχύσει μόνο στην περίπτωση που είναι ξεκάθαρη και αδιαπραγμάτευτη η πρόθεσή των διαφωνούντων πολιτικών αρχηγών για διακοπή επαφών με τους υπόλοιπους και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

3.    Ο δημοσιογράφος οφείλει να μην παίρνει θέση με την ερώτησή του. Το παραπάνω θεωρείται πρωταρχικός κανόνας και βασική δημοσιογραφική αρχή ακόμη και για τους πρωτοετείς φοιτητές. Δεν αντιλέγει κανείς ότι ο ερωτών πρέπει να είναι αυστηρός και πιεστικός. Όμως αυτό πρέπει να συμβαίνει ανεξαιρέτως με όλους τους πολιτικούς αρχηγούς. Ως παράδειγμα μπορούμε να φέρουνε τη λαίλαπα υπέρ του «ΝΑΙ» πριν το κατά τα άλλα τραγελαφικό δημοψήφισμα (που κατέληξε σε διχοψήφισμα). Τέτοια ακατάσχετη καταστροφολογία και πανικός θα παρατηρούνταν (και αν) μόνο σε κανάλια κρατών όπου δεν μεσουρανεί de facto το δημοκρατικό καθεστώς.

Τα τρία παραπάνω παραδείγματα δείχνουν πόσο πληγώνουν τη δημοκρατία οι ίδιοι οι ισχυριζόμενοι υποστηρικτές της. Τρανή απόδειξη του ότι τελικά ο χειρότερος εχθρός τις περισσότερες φορές προκαλείται από τον ίδιο μας τον εαυτό και ότι οι περισσότερες... δολοφΩνίες διαπράττονται κατά λάθος. Δυστυχώς πλησιάζει η στιγμή – το απεύχομαι – που το εκλογικό σώμα δεν θα μπορεί να εμπιστευτεί κανένα κόμμα του λεγόμενου «δημοκρατικού τόξου» και θα στραφεί αλλού. Αλλά σ’ αυτό το «αλλού» δεν θα φταίει η δημοκρατία όπως θα έπρεπε να είναι, αλλά η δημοκρατία που την φέραμε εμείς να είναι έτσι όπως είναι.

Η ευθανασία των ιδεών: Ευρώπη, adieu!

Μια φορά κι έναν καιρό υπήρχαν κάποιες αλληλουχίες βάσεως του DNA, που ονομάζονταν γονίδια. Τα γονίδια αυτά διασκορπίστηκαν σαν χρυσόσκονη από τον Θεό πάνω σε όλη τη γη. Τα πιο ζεστά, αυθόρμητα, απερίσκεπτα αλλά και φιλότιμα έπεσαν πάνω στο νότιο μέρος της Γηραιάς Ηπείρου, ενώ τα υπόλοιπα ψυχρά, στυγνά, φιλόδοξα και αυστηρά στο βόρειο μέρος της. Οι άνθρωποι που φύτρωσαν, λοιπόν, από αυτή τη θεϊκής προέλευσης σπορά απέκτησαν και τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά των γονιδίων. Μόνο που στον Βορρά, κοντά στα νερά του Ρήνου, ο χιονιάς ενέτεινε στο πολλαπλάσιο τις ιδιότητες κάποιων γονιδίων και οι άνθρωποι εκεί ήταν αρκετά πιο ψυχροί από του υπόλοιπους, αρκετά πιο φιλόδοξοι και αρκετά πιο αυστηροί. Πίστευαν ότι κατάγονταν από μια ευλογημένη φυλή, που στη συνέχεια την αποκαλούσαν "άρια".

Η φυλή αυτή αναπτύχθηκε, έκανε καλή οικονομία, ανέπτυξε δομές και δημιούργησε ένα καλοκουρδισμένο σύστημα με συνέπεια ένα καλά οργανωμένο κράτος και μια άριστη ποιότητα ζωής για τους πολίτες του. Όμως, δεν της έφτανε αυτό. Για να δείξει πόσο πλούσια, έξυπνη και ζηλευτή χώρα ήταν, έπρεπε να επιβληθεί στους πιο αδύναμους. Το επιδίωξε αρκετές φορές, αλλά οι προσπάθειές της απέβησαν τελικά άκαρπες, αφού και οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι είχαν εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και την ίδια ουσιαστικά νικημένη κατά κράτος. Όμως μια τέτοια φυλή με τέτοια γονίδια δεν είναι ποτέ δυνατόν να χάσει. Έτσι, κάνοντας χρήση της πανουργίας των γονιδίων της, σκέφτηκε να προσεγγίσει τον πόλεμο με την ειρήνη και να δημιουργήσει ένα οικοδόμημα τέτοιο, ώστε ως άλλος Δούρειος Ίππος να διοικεί σιωπηρά τα υπόλοιπα κράτη - μέλη του. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ύστερα από κάποια χρόνια ήταν γεγονός.

Κι ύστερα απ' αυτή την αναγκαία εισαγωγή, ας περάσουμε στο φλέγον ερώτημα: Πού ανήκει η Ελλάδα; Ανήκει στη Δύση ή ανήκει στην Ανατολή; Ανήκει στον Βορρά ή στον Νότο; Έξι χρόνια παλεύουμε να καταλάβουμε για ποιο λόγο τιμωρούμαστε με το μαστίγιο τόσο σκληρά. Ίσως να έφταιξαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι που δεν άφησαν διαθήκη και μας κληροδότησαν τις σοφίες τους εξ αδιαθέτου, τις οποίες καπηλέυτηκαν φέρνοντάς τες τώρα απέναντί μας οι Ευρωπαίοι εταίροι μας. Τι ωραία που θα ήταν αν πράγματι υπήρχε αυτό το αλληλέγγυο μόρφωμα των λαών εν ειρήνη διατεταγμένων... Πόσο ιδανική θα φάνταζε η συμβίωση χωρίς σύνορα σε έναν κόσμο που ο ένας θα βοηθούσε τον άλλο ανιδιοτελώς ή με κάποια εντελώς συμβολικά ωφελήματα... Ας μη γελιόμαστε. Είμαστε εκτός Ευρώπης εδώ και πολύ καιρό. Ίσως και από την πρώτη μέρα που μπήκαμε, διότι κατοικήσαμε ένα σπίτι το οποίο δεν ήταν δικό μας. Ο αρχιτέκτονας είχε δανειστεί τις ιδέες μας και εμείς είχαμε μισθώσει ες αεί το ακίνητο που σχεδίασε. Είμαστε εκτός Ευρώπης, διότι μας ξεγέλασαν. Ισονομία, ισοπολιτεία και ισότητα μας έταξαν. Το βέτο της εθνικής κυριαρχίας καταποντίστηκε, απορροφήθηκε από τις δημοκρατίες των υπόλοιπων χωρών. Πώς να αντιδράσει, άλλωστε, μια αδύναμη και φτωχή εν τοις πράγμασι (άλλο στα στατιστικά) χώρα μπροστά σε 17 ή 27 ή και 37 στο μέλλον άγρια στόματα που της μιλούν ακατάπαυστα για οφειλές, χρέη, υποσχέσεις και τραγωδίες;

Το δημοψήφισμα (ή και διχοψήφισμα, θα φανεί σε δυο τρεις μέρες ποια έννοια θα επιλεγεί τελικά) χρησιμοποιήθηκε ως ένα άκρως επικοινωνιακό κόλπο. Η συμφωνία θα υπογραφόταν. Ο λαός, όμως, ήθελε να ξεσπάσει. Να πει όχι στη μιζέρια, στον συνεχώς αυξανόμενο πλούτο, στην υποτέλεια. Ταύτισε το όχι του '41 με το όχι του '14. Μπέρδεψε τον εκδικητικό χαρακτήρα των εκλογών με τον αποφασιστικό χαρακτήρα ενός δημοψηφίσματος, μιας λαϊκής εντολής - συμβουλής προς τον Πρωθυπουργό, ο οποίος γλίτωσε την πτώση και την εσωκομματική του ανταρσία βάζοντας στη μέση το εκλογικό σώμα και δη τους οπαδούς του. Ο κόσμος, όμως, είχε ανάγκη να πει το όχι, ξανά στους Γερμανούς. Γνώριζε η πλειοψηφία του ότι τα πράγματα δεν μπορούν να πάνε πίσω, ότι η συμφωνία θα υπογραφεί και θα είναι και δυσβάσταχτη. Έπρεπε, εντούτοις, να φωνάξει.

Παράλληλα τα ιδιωτικά κανάλια σαν άλλοι ψευδοπροφήτες άρχισαν να κατακεραυνώνουν την επιλογή αυτή σε συνδυασμό με τις κλειστές τράπεζες. Ρωτούσαν τους ταλαιπωρημένους συνταξιούχους τι θα κάνουν τα 120 ευρώ ή αν είναι ευχαριστημένοι με την απόφαση του Πρωθυπουργού για δημοψήφισμα. Ήθελαν να τους προκαλέσουν πόνο και αυτόν τον πόνο να τον πουλήσουν προς τα έξω εισπράττοντας ναι. Τι χυδαίο... Τι ελεεινό... Τι τρισάθλιο... Δεν μπορώ να ξεχάσω τη σκηνή που ένας ρεπόρτερ μεγάλου ιδιωτικού καναλιού, όταν ρώτησε καταπονημένο συνταξιούχο γύρω στα 80 χρόνια αν ταλαιπωρείται έξω απ' την τράπεζα τόση ώρα (ερώτηση ρητορική δηλαδή κατά τον δημοσιογράφο), εκείνος του απάντησε ότι για χάρη του όχι και της αξιοπρέπειάς του προτιμά να ταλαιπωρηθεί. Ο ρεπόρτερ δεν τον άφησε να συνεχίσει και τον έσπρωξε, παρά λίγο να τον ρίξει κάτω, ώστε να τον απομακρύνει από το πλάνο και του έκοψε βίαια το λόγο. Αυτή είναι η δημοκρατία μας; Έτσι υποστηρίζεται μια πολιτική άποψη;

Δε θα κρίνω το γεγονός ως νομικός ότι το δημοψήφισμα ήταν αντισυνταγματικό, ούτε ότι διεξήχθη μέσα σε απελπιστικά γρήγορο χρονικό διάστημα, ούτε ότι ο ελληνικός λαός κλήθηκε να απαντήσει πάνω σε μία πρόταση που δεν ίσχυε και είχε αποσυρθεί. Τι σημασία έχουν όλα αυτά άλλωστε... Ο λαός διψούσε για όχι. 

Ακούω ότι την Κυριακή είτε υπογράφουμε νέα συμφωνία - μνημόνιο είτε βγαίνουμε από το ευρώ. Δεν με απασχολεί τι θα γίνει τελικά. Και ξέρετε γιατί; Γιατί δεν μπορεί να μου φύγει από τον νου η εικόνα της γιαγιάς που περίμενε στην ουρά επί έξι ώρες για να πάρει τα 120 ευρώ και να δώσει τα μισά στα άνεργα παιδιά της και ό,τι περισσέψει χαρτζιλίκι για τα εγγόνια της. Ίσως αν μείνουμε στο Ευρώ, να παραμείνουμε και Ευρωπαίοι. Ίσως αν μείνουμε στο Ευρώ, τα εγγόνια της αξιολάτρευτης γιαγιάς να φάνε προς το παρόν λίγη παραπάνω σοκολάτα. Το μέλλον, όμως, όλων μας φαίνεται αβέβαιο, όπως η πορεία ενός διάττοντος αστέρος. Κανείς δεν ξέρει σε ποιο σημείο ακριβώς θα πέσει.

Διχοψήφισμα

Φίλες και φίλοι,

ως νομικός και ως πολίτης αισθάνομαι την αδήριτη ανάγκη να πω δυο λόγια για την επικαιρότητα.

Παίρνω ως δεδομένο ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας την Παρασκευή 3 Ιουλίου δεν θα κρίνει αντισυνταγματικό το αντισυνταγματικό δημοψήφισμα και αν με ρωτήσετε γιατί, οι λόγοι είναι καθαρά πολιτικοί. Δεν δύναται να ακυρωθεί / ανακληθεί μία διαδικασία που ο ίδιος ο Πρωθυπουργός έτσι κι αλλιώς είναι αποφασισμένος να ακολουθήσει. Επομένως, για ποιο λόγο να του δυσκολέψει τη ζωή του το Ανώτατο Δικαστήριο; Αρκετά έχει τραβήξει αυτή η χώρα. (Αντισυνταγματικό θεωρώ το δημοψήφισμα καθώς έχει να κάνει με μη κρίσιμο εθνικό θέμα όπως π.χ. αλλαγή μορφής πολιτεύματος ή άμεση αλλαγή νομίσματος, όπως απαιτεί το άρθρο 44 του Συντάγματος και επίσης έχει δημοσιονομικό χαρακτήρα, πράγμα που το αποκλείει έτσι να υπαχθεί στην δεύτερη περίπτωση περί σοβαρού κοινωνικού ζητήματος.)

Το δημοψήφισμα εκ φύσεως χωρίζει τους ανθρώπους - φορείς της γνώμης σε δύο κατηγορίες. Αυτούς που συμφωνούν με την πρόταση και αυτούς που διαφωνούν. Επομένως δεν μπορεί να υποστηριχτεί το εξωφρενικό που ακούγεται ότι το δημοψήφισμα ενώνει τον λαό. Το δημοψήφισμα χωρίζει και φανατίζει τον λαό. Ή τουλάχιστον όχι τον όποιο λαό αλλά το εξαθλιωμένο εκλογικό σώμα της Ελλάδας. Ως θεσμός είναι άκρως δημοκρατικός. Λειτουργικά, όμως, αποτελεί την πιο έξυπνη υπεκφυγή ευθυνών από τον Πρωθυπουργό και εν προκειμένω την πιο λάθος χρονική στιγμή , όπως επίσης συνδράμει στη μεταβίβαση της ευθύνης της απόφασης από την εκτελεστική εξουσία σε ανθρώπους που την ψήφισαν ακριβώς για αυτό τον λόγο: για να αποφασίζει εκείνη αντί για αυτούς. Για αυτό υπάρχουν οι ηγέτες, για να διοικούν ακόμη και σε πολύ δύσκολες στιγμές.

Η αναγκαιότητα του δημοψηφίσματος απουσιάζει. Η κυβέρνηση είναι φρέσκια, έχει νωπή λαϊκή εντολή και ένα εντυπωσιακό, ακόμη και αυξανόμενο, ποσοστό στις δημοσκοπήσεις που συνηγορεί, ή καλύτερα συνηγορούσε, υπέρ της πολιτικής της στρατηγικής, αν υπήρχε και όποια κι αν ήταν αυτή. Όλοι μαζί νιώσαμε ότι είχε έρθει μια κάποια τζούρα ελπίδας. Θέλαμε τόσο πολύ να αλλάξουν τα πράγματα! Το ανθρωπιστικό πρόσωπο του κυβερνώντος κόμματος φάνηκε από μια σειρά νομοθετημάτων, όπως από το νόμο για την ανθρωπιστική κρίση. Δεν θα αμφισβητηθούν με το παρόν κείμενο οι προθέσεις της κυβέρνησης. Έχει ακουστεί ότι επίτηδες κωλυσιεργούσε η διαπραγμάτευση, γιατί εξ αρχής σκοπός του κόμματος ήταν μία νέα αρχή και η έξοδος από το Ευρώ. Αρνούμαι να πιστέψω ότι ένας τόσο διπλωμάτης και εύστροφος αλλά φιλόδοξος ηγέτης, όπως ο κ. Τσίπρας, θα δεχόταν να κατακτήσει τον τίτλο του Πρωθυπουργού της (υποτίμησης της) Δραχμής. Το δημοψήφισμα ήρθε, για να του λύσει τα χέρια από την σφοδρή εσωτερική του αντιπολίτευση. Η συμφωνία ήταν έτοιμη να περάσει για υπογραφή, αλλά το αντάρτικο από την κοινοβουλευτική του ομάδα τον προειδοποίησε ότι η συμφωνία θα καταψηφιζόταν με αποτέλεσμα να χάσει τη δεδηλωμένη από τη μια και να στιγματιστεί από την άλλη ότι πέρασε μια ακόμη δυσβάσταχτη συμφωνία με τη βοήθεια του αξιολάτρευτου τριπτύχου ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-Ποτάμι. Δυστυχώς, το τρικ του δημοψηφίσματος δεν έκατσε καλά. Οι τράπεζες έκλεισαν. Η κάνουλα σφραγίστηκε και η Ευρωπαίοι φίλοι και αδερφοί μας έτριβαν (και τρίβουν) τα χέρια τους. 

Δεν θα σας παροτρύνω να ψηφίσετε οτιδήποτε. Όλοι έχουν δίκιο. Και εκείνοι του "ΌΧΙ" που τους πήραν τα σπίτια οι τράπεζες και εκείνοι του "ΝΑΙ" που δε θέλουν να πάει στράφι η 6χρονη τανταλώδης φορολόγησή τους. Όμως, στο σημείο αυτό πρέπει να ξεκαθαρίσουμε δύο πολύ βασικά πράγματα.

Πρώτον, υπάρχει η εσφαλμένη εντύπωση ότι οι υποστηρικτές του ΝΑΙ είναι οι πλούσιοι και οι του ΟΧΙ οι πληβείοι. Θα έλεγα ότι ισχύει και κάτι άλλο, φίλοι μου. Όσοι έχουν βγάλει τα χρήματά τους στο εξωτερικό με την έλευση της Νέας Δραχμής και τη βέβαιη και βάναυση υποτίμησή της (νομπελίστες οικονομολόγοι μιλούν ακόμη και για 80%) θα γίνουν με το συνάλλαγμά τους ακόμη πλουσιότεροι, καθώς τα χρήματα του εξωτερικού θα αυγατίζουν στην Ευρώπη και θα αγοράζουν πολύ φτηνά τα εγχώρια προϊόντα και τις υπηρεσίες. Οι του ΝΑΙ από την άλλη, ακριβώς επειδή φοβούνται μην χαθούν οι καταθέσεις τους και οι κόποι πολλών χρόνων, θέλουν να παραμείνουν στην Ευρώπη, όχι γιατί αγαπούν τον Άδωνι ή την Μέρκελ, αλλά υποθέτω πως θέλουν να παραμείνουν προστατευμένοι από την ευρωπαϊκή ομπρέλα, όσο καλό ή κακό ακούγεται αυτό για κάποιους.

Δεύτερον και εδώ απαιτείται η προσοχή σας. Το δημοψήφισμα δεν είναι εκλογές! Η εκδικητική - ελεγκτική ψήφος αποδίδεται κατά την εκλογική διαδικασία με τον καταποντισμό των κομμάτων. Το δημοψήφισμα έχει να κάνει με ένα οικονομικό καθαρά θέμα. Δεν σημαίνει ότι οι οπαδοί του ΣΥΡΙΖΑ δεν μπορούν να ψηφίσουν ΝΑΙ, ούτε και ότι οι οπαδοί της ΝΔ δεν μπορούν να ψηφίσουν ΟΧΙ και το αντίστροφο. Δεν σημαίνει ότι όποιος ψηφίσει ΟΧΙ είναι ΣΥΡΙΖΑ ή ΝΑΙ ΝΔ ή Ποτάμι. Αν είναι δυνατόν! Γιατί πρέπει να χρωματίζεται πάντοτε κανείς σ' αυτήν εδώ την χώρα;

Όποια απόφαση κι αν ληφθεί - και εδώ είχε δίκιο ο Πρωθυπουργός - θα ληφθεί με αξιοπρέπεια, αλλά και θα γίνει σεβαστή, ελπίζω, με αξιοπρέπεια. Το καλό της Ελλάδας πρέπει να μας οδηγεί, με όποιο τρόπο κι αν πιστεύει κανείς πως θα έρθει αυτό. 

Στο δημοψήφισμα η χώρα βοηθείται. Στις εκλογές ανανεώνεται. Αυτό πρέπει να το εμπεδώσουμε και η 6η Ιουλίου να μας βρει όλους ενωμένους. Και τους Φουρτουνάκηδες και τους Βροντάκηδες.

Ψηφίζουμε με αξιοπρέπεια, όπως και σεβόμαστε το όποιο αποτέλεσμα επίσης με αξιοπρέπεια.

Αριστερή πτέρυγα και δεξιά εξαπτέρυγα

Η αντιπολίτευση στην π.Μ. (*προ Μνημονίου) εποχή νοείτο κυρίως ως εξωτερική. Αποτελούσε δηλαδή τον όρο εκείνο με τον οποίο ήθελε κάποιος να δηλώσει την ενάντια στα κυβερνητικά πεπραγμένα κριτική από τα λοιπά κόμματα του Κοινοβουλίου, η οποία μπορεί να ήταν ήπια έως και βάναυση. Η λεγόμενη «εσωτερική αντιπολίτευση» (ένα είδος κομματικής απειθαρχίας) δεν συγχωρείτο και ακολουθούσε η δημοκρατική διαδικασία της διαγραφής του βουλευτή από τον πρόεδρο του κόμματος. Πλέον, όμως, στην μ.Μ. (*μετά Μνημόνιον) εποχή και δη τον τελευταίο καιρό, ο εσωτερικός αντίλογος τείνει να γίνει ο κανόνας και μαλιστα παίρνοντας συχνά την μορφή πολυπόπροσωπης συνυπόγραφης δήλωσης (βλ. «η ισχύς εν τη ενώσει», κοινή επιστολή κ.ά.).

Η δημοκρατία δρα πολυπλεύρως ασφαλώς. Και εντός Βουλής δια της ψηφοφορίας και εκτός αυτής δια των εκλογών και δημοψηφίσματος κυρίως. Όμως, η ισχύς της δεν παύει εκεί. Δρα και εντός κόμματος, όπως και έξω απ’ αυτό. Ο βουλευτής έχει λάβει την ελεύθερη εντολή από τον εκλογέα να τον αντιπροσωπεύσει, όπως πιστεύει εκείνος καλύτερα. Όμως, ακολουθώντας σε γενικές γραμμές τη στρατηγική του κομματικού σχηματισμού στον οποίο ανήκει.

Πολλές φωνές έχουν ακουστεί τελευταία για την πρόωρη διεξαγωγή εκλογών με σκοπό την απαλλαγή του πρωθυπουργού από την (πιο) αριστερή πτέρυγα και τη διενέργειά τους χωρίς σταυρό αλλά με λίστα. Από την άλλη, το γραφικό πια «στη δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα» ξεστομίζεται από όλους όσοι θέλουν να ηρεμήσουν τα πνεύματα και να αφήσουν και τις φωνές αυτές να ακούγονται. Καλώς, κακώς δεν απασχολεί το παρόν άρθρο, καθώς είναι πολιτικό και όχι κομματικό. Το ρητορικό ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι το εξής: Μπορεί άραγε η δύναμη των συνιστωσών να υπερκεράσει αυτή της συνισταμένης; Σύμφωνα με τη φυσική όχι, σύμφωνα με την πολιτική ίσως. Με άλλα λόγια, μπορεί το αυτοάνοσο ενδοκομματικό ρεύμα αντίστασης να κατασπαράξει την συνήθη εξωτερική αντιπολίτευση και να ρίξει μια ώρα νωρίτερα την όποια κυβέρνηση; Ας μη βιαστούμε να απαντήσουμε, καθώς οι πιέσεις που πηγάζουν από την στείρα ιδεολογική εμμονή μπορεί να κρύβουν μία πολύ μεγαλύτερη επικινδυνότητα σε σχέση με την αναγκαστική αντιπολίτευση που πρέπει ούτως ή άλλως λόγω του ρόλου του να ασκήσει το δεύτερο σε κοινοβουλευτική δύναμη κόμμα. 

Το παραπάνω αποτελεί ένα απ’ τα παιχνίδια Δημοκρατίας. Ας αναφερθούμε τώρα και σε ένα δεύτερο, το εξής: Μπορεί ο κλασικός ρόλος της αξιωματικής αντιπολίτευσης (να ασκεί δριμία κριτική με σθεναρή εναντίωση απέναντι στα κακώς κείμενα της κυβέρνησης) να συνεχίσει άκριτα και κατά τη διαπραγμάτευση του νέου σχεδίου σωτηρίας (συμφωνία γέφυρα, όπως θέλετε πείτε το); Θα μπορούσε μία σοβαρή (αξιωματική και όχι μόνο) αντιπολίτευση να αντιστρατευτεί το κλείσιμο μιας καλύτερης (αν επέλθει) συμφωνίας για τη χώρα; Θα έπρεπε να θεωρείται αδιανόητο να υπάρχουν υποστηριχτές της δραχμής (όχι γενικά, αυτό μπορεί ο καθένας να το υποστηρίξει), οι οποίοι καραδοκούν στη γωνία από τα έδρανά τους μόνο και μόνο για να δουν την αποτυχία του κράτους, ώστε να καρπωθούν και να εκμεταλλευτούν την μετέπειτα οικτρή απογοήτευση του εκλογικού σώματος. Αυτό θυμίζει εμφυλιακό κλίμα. Θυμίζει κοράκια που στέκονται δίπλα στον ετοιμοθάνατο και περιμένουν να ακούσουν την τελευταία πνοή του. Θυμίζει απανθρωπιά. Η θέση της τωρινής αντιπολίτευσης ενδεχομένως να είναι το ίδιο δύσκολη με της κυβέρνησης. Η αμηχανία της απέναντι στη ραγδαία εξέλιξη των γεγονότων την αποπροσανατολίζει. Το τελευταίο φαινόμενο είναι σαφώς άξιο προσοχής από πλευράς της πολιτικής επιστήμης. Ας μην αποτελέσει, όμως, στο τέλος φαινόμενο που θα αγγίξει τα λημέρια της ανθρωπιστικής επιστήμης, γιατί εκεί τα πράγματα θα είναι δύσκολα και οι συνειδήσεις των πολιτικών ανύπαρκτες.